Bị Mỹ và phương Tây cắ đứt một ‘mạch máu’, Nga gặp khó đủ đường

Nga tiếp tục đối mặt với những thách thức lớn trong việc giảm phụ thuộc vào nhập khẩu công nghệ nước ngoài dù chính phủ đã nỗ lực thúc đẩy sản xuất trong nước và tự chủ công nghệ trong nhiều năm.

Các lệnh trừng phạt của phương Tây, sự gián đoạn chuỗi cung ứng và lệnh hạn chế tiếp cận các linh kiện tiên tiến đã bộc lộ những điểm yếu về cấu trúc trong lĩnh vực công nghệ của Nga, đặc biệt là việc thay thế hàng nhập khẩu bằng các sản phẩm sản xuất trong nước.

Kể từ khi các lệnh trừng phạt quốc tế được áp dụng sau cuộc xung đột ở Ukraine năm 2022, Nga đã đẩy mạnh nỗ lực hướng tới “chủ quyền công nghệ”. Các quan chức đã nhiều lần tuyên bố rằng đất nước phải dựa vào sản xuất nội địa trong các lĩnh vực như chất bán dẫn, viễn thông, phần mềm công nghiệp và sản xuất điện tử. Tuy nhiên, các chuyên gia cho rằng chưa có tiến triển đáng kể.

Trong nhiều thập kỷ, ngành công nghệ của Nga đã phụ thuộc rất nhiều vào phần cứng và phần mềm nhập khẩu, đặc biệt là từ Mỹ, châu Âu và Đông Á. Các ngành công nghiệp chủ chốt, bao gồm hàng không, năng lượng, viễn thông và sản xuất quốc phòng, đều sử dụng vi mạch, máy móc và hệ điều hành nước ngoài.

Khi các lệnh trừng phạt hạn chế quyền tiếp cận các công nghệ này, doanh nghiệp buộc phải tìm kiếm các giải pháp thay thế gần như nga y lập tức. Nhiều công ty đã chuyển sang các nhà cung cấp ở Trung Quốc và các thị trường phi phương Tây khác, nhưng những sản phẩm thay thế này thường có hiệu suất thấp hoặc ít khả năng tương thích với các hệ thống hiện có.

“Vấn đề của Nga không chỉ là lệnh trừng phạt, mà là nền tảng sản xuất công nghệ cao của nước này chưa bao giờ được xây dựng để hoàn toàn độc lập”, một nhà phân tích công nghệ ở Moscow nhận định.

Một trong những thách thức nghiêm trọng nhất là việc tiếp cận các chất bán dẫn tiên tiến. Chip hiện đại rất cần thiết cho mọi thứ, từ điện thoại thông minh và thiết bị y tế đến hệ thống quân sự và trí tuệ nhân tạo. Ngành công nghiệp chip trong nước của Nga vẫn tụt hậu nhiều năm so với Mỹ, Hàn Quốc hay Đài Loan (Trung Quốc).

Mặc dù Nga có thể sản xuất chip thế hệ cũ cho các ứng dụng cơ bản, nhưng nước này gặp khó khăn trong việc sản xuất bộ xử lý hiệu năng cao trên quy mô lớn. Kết quả là, các ngành công nghiệp phụ thuộc vào sức mạnh tính toán tiên tiến phải đối mặt với sự chậm trễ và chi phí tăng cao.

Các chương trình của chính phủ đã đầu tư hàng tỷ rúp vào các dự án phát triển chip, nhưng các chuyên gia cảnh báo rằng việc xây dựng một hệ sinh thái bán dẫn cạnh tranh đòi hỏi hàng thập kỷ về cơ sở hạ tầng, lao động lành nghề và hợp tác quốc tế.

Phần mềm và dịch vụ kỹ thuật số cũng gây lo ngại. Sau sự ra đi của các công ty phương Tây lớn, các doanh nghiệp Nga mất quyền truy cập vào các hệ điều hành, công cụ an ninh mạng và nền tảng phần mềm doanh nghiệp được sử dụng rộng rãi.

Để đối phó, chính quyền đã khuyến khích việc sử dụng các giải pháp phần mềm do Nga sản xuất. Mặc dù một số công ty trong nước đã phát triển các giải pháp thay thế, nhưng các doanh nghiệp vẫn phản ánh về những hạn chế kỹ thuật và vấn đề tương thích. Việc chuyển đổi các hệ thống lớn từ phần mềm nước ngoài sang phần mềm trong nước rất phức tạp và tốn kém.

Các ngân hàng, bệnh viện và mạng lưới giao thông vận tải bị ảnh hưởng đặc biệt nghiêm trọng.

“Thay thế phần mềm không giống như thay bóng đèn”, một chuyên gia tư vấn CNTT làm việc với các công ty Nga cho biết. “Việc này đòi hỏi phải đào tạo lại nhân viên, thiết kế lại hệ thống và chấp nhận hiệu suất thấp hơn trong một số trường hợp”.

Sự phụ thuộc của Nga vào công nghệ nhập khẩu đã gây ra những tổn thất kinh tế rõ rệt. Sự chậm trễ trong sản xuất, chi phí sản xuất tăng cao và chậm đổi mới đã làm chậm tăng trưởng ở một số lĩnh vực.

Các ngành công nghiệp như hàng không và sản xuất ô tô đã phải vật lộn để duy trì sản xuất do thiếu linh kiện điện tử. Một số nhà máy đã buộc phải tạm ngừng hoạt động hoặc thiết kế lại sản phẩm bằng công nghệ đơn giản hơn.

Các doanh nghiệp vừa và nhỏ phải đối mặt với áp lực lớn nhất, vì họ thiếu nguồn lực tài chính để đầu tư vào các nhà cung cấp thay thế hoặc các hệ thống được thiết kế riêng.

Chính phủ Nga đã khởi xướng nhiều sáng kiến nhằm thúc đẩy đổi mới trong nước, bao gồm ưu đãi thuế, trợ cấp cho các công ty khởi nghiệp công nghệ và các chương trình phát triển quốc gia tập trung vào vi điện tử và trí tuệ nhân tạo.

Các quan chức cho rằng sự độc lập lâu dài là khả thi và những khó khăn hiện tại chỉ là tạm thời. Họ chỉ ra sự gia tăng hợp tác với các nhà cung cấp châu Á và việc tăng cường tài trợ cho các viện nghiên cứu trong nước.

Tuy nhiên, các nhà phê bình cho rằng sự độc lập công nghệ thực sự là không thực tế trong một nền kinh tế toàn cầu hóa. Công nghệ hiện đại phụ thuộc vào chuỗi cung ứng quốc tế mà không một quốc gia nào có thể thay thế hoàn toàn.

“Ngay cả những quốc gia tiên tiến nhất cũng dựa vào các linh kiện nhập khẩu”, một nhà nghiên cứu công nghệ châu Âu cho biết. “Nỗ lực tự cô lập về công nghệ của Nga có thể dẫn đến sự phát triển chậm hơn và giảm khả năng cạnh tranh”.

Một thách thức khác là sự mất mát các chuyên gia lành nghề. Hàng nghìn kỹ sư và chuyên gia CNTT đã rời Nga sau những bất ổn chính trị và kinh tế, làm suy yếu năng lực đổi mới của đất nước.

Mặc dù các trường đại học vẫn tiếp tục đào tạo sinh viên tốt nghiệp, nhưng việc xây dựng lại lực lượng lao động lành nghề cần thời gian. Các nhà lãnh đạo trong ngành cảnh báo rằng nếu không thu hút được nhân tài và tăng hợp tác toàn cầu, các chương trình công nghệ trong nước có thể khó đạt được các tiêu chuẩn quốc tế.

Bất chấp những trở ngại, Nga vẫn tiếp tục theo đuổi mục tiêu giảm phụ thuộc vào công nghệ nước ngoài. Các cơ sở sản xuất mới đang được xây dựng, và các hợp đồng nhà nước ngày càng ưu tiên nhà cung cấp trong nước.

Tuy nhiên, các nhà phân tích đều cho rằng quá trình chuyển đổi sẽ chậm và khó khăn. Việc tiếp cận các công cụ tiên tiến, mạng lưới nghiên cứu toàn cầu và đầu tư nước ngoài vẫn còn hạn chế.

Hiện tại, Nga vẫn phụ thuộc rất nhiều vào công nghệ nhập khẩu trực tiếp hoặc thông qua các tuyến đường thương mại thay thế. Nỗ lực thay thế các hệ thống nước ngoài đã cho thấy sự phức tạp của các hệ sinh thái công nghệ hiện đại và rủi ro bị cô lập trong một thế giới kết nối chặt chẽ.

Liệu Nga có thể đạt được sự độc lập công nghệ thực sự hay không sẽ phụ thuộc không chỉ vào nguồn tài trợ và chính sách, mà còn vào khả năng xây dựng lại lòng tin, sự đổi mới và hợp tác quốc tế trong những năm tới.

Theo FT