Khám phá thủ phủ vàng mã Trung Quốc, chiếm 90% nguồn cung cả nước: Kinh doanh ‘tiền giấy’ nhưng thu về tiền tỷ

Trong khi nền kinh tế thực của thế giới đôi khi phải đối mặt với những cơn gió ngược từ lạm phát hay đứt gãy chuỗi cung ứng, có một ngành công nghiệp tại Trung Quốc vẫn duy trì được sự tăng trưởng bền bỉ qua hàng thế kỷ. Đó chính là ngành sản xuất và kinh doanh vàng mã.

Từ những xấp giấy bản đơn sơ, giờ đây ngành công nghiệp này đã phát triển thành một hệ sinh thái khổng lồ, nơi những chiếc iPhone bằng giấy, biệt thự cao tầng hay thậm chí là thẻ tín dụng "ngân hàng địa phủ" trở thành mặt hàng xuất khẩu chủ lực đi khắp năm châu.

Nhắc đến vàng mã Trung Quốc, giới kinh doanh không thể không biết tới làng Mễ Trang thuộc tỉnh Hà Bắc. Nơi đây được mệnh danh là "thủ phủ vàng mã thế giới", cung cấp tới 90% lượng sản phẩm tâm linh cho thị trường nội địa và một phần lớn cho xuất khẩu.

Thủ phủ vàng mã và bài toán kinh tế làng nghề

Lịch sử của Mễ Trang gắn liền với nghề thủ công từ thời nhà Thanh. Ban đầu, người dân chỉ làm hoa giấy làm phụ kiện tóc cho phụ nữ hoặc trang trí nhà cửa. Bước ngoặt lớn nhất xảy đến vào năm 1976, khi hoa giấy trở thành vật phẩm không thể thiếu trong các nghi thức tang lễ cấp quốc gia. Kể từ đó, ngôi làng chuyển mình mạnh mẽ, biến hoạt động sản xuất thủ công thành một chuỗi cung ứng khổng lồ và chuyên nghiệp.

Ngày nay, phần lớn trong số 3.000 cư dân của làng đều tham gia vào guồng quay này. Tại đây, ranh giới giữa nông nghiệp và công nghiệp dịch vụ gần như bị xóa nhòa. Thay vì những cánh đồng hoa màu, khách du lịch sẽ bắt gặp những bãi cỏ phủ kín hoa giấy đang phơi nắng và những chiếc xe tải chở đầy linh vật, hình nhân và cả những bộ trang phục dành cho người quá cố.

Ở thời kỳ đỉnh cao, tổng thu nhập hàng năm của ngôi làng đạt 153 triệu Nhân dân tệ. Những chiếc xe tải chở đầy hình nhân giấy, lừa giấy và quần áo liệm thường xuyên đi qua, và bên ngoài hầu như mọi ngôi nhà đều có những tờ giấy màu treo trên dây kẽm, được phơi dưới nắng trước khi người dân dùng chúng để làm hoa.

Con đường dẫn vào làng lợp kín những "phướn hồn" dùng để dẫn lối linh hồn sang thế giới bên kia; những hình nhân nam nữ bằng nhựa trong trang phục truyền thống, định sẵn sẽ trở thành người hầu hoặc bạn đồng hành cho người quá cố; bò và ngựa bằng giấy để cày cấy; và những con hạc biểu tượng cho sự trường thọ.

Các biển hiệu cửa hàng in đậm những cái tên như "Xưởng bán buôn túi đựng thi thể", "Phòng trưng bày quan tài gỗ lim" và "Hũ tro cốt pha lê cao cấp".

Li Wei, người điều hành một cửa hàng ở Mễ Trang cho biết đồ tang lễ và tưởng niệm của làng này thực tế đã trở thành một thương hiệu quốc gia, thậm chí thu hút các doanh nghiệp và cá nhân chuyển đến đây để theo đuổi thị trường này.

Nhờ sự thành công đó, các làng lân cận cũng bắt đầu phát triển các sản phẩm chuyên biệt liên quan như thỏi vàng giấy, vòng hoa và các đồ lễ Đạo giáo. Kết quả là tại những dải đất nông nghiệp rộng lớn bị bỏ hoang ở đây, du khách dễ dàng bắt gặp một cánh đồng hoa giấy bán thành phẩm hơn là một cánh đồng hoa màu.

Tại Mễ Trang, việc sản xuất không còn dừng lại ở quy mô hộ gia đình nhỏ lẻ mà đã tiến lên mô hình công nghiệp với sự hỗ trợ của máy móc in ấn hiện đại và dây chuyền đóng gói chuyên nghiệp với tổng số loại hàng mã lên đến hơn 10.000 loại.

Sự sáng tạo của các tiểu thương tại Mễ Trang đã đưa thị trường đồ mã lên một tầm cao mới. Tại đây, người ta không chỉ bán tiền vàng hay hũ tro cốt đơn thuần. Trong các "siêu thị đồ mã", khách hàng có thể tìm thấy mọi thứ: từ nhu yếu phẩm như rau củ, điện thoại di động, hộ chiếu cho đến những mặt hàng xa xỉ như xe Lamborghini, Porsche, mô tô Harley-Davidson, hay thậm chí là những căn biệt thự ba tầng với đầy đủ quản gia và người giúp việc.

Lý giải cho sự phát triển này, anh Li Wei cho biết niềm tin mãnh liệt vào việc "trần sao âm vậy" khiến người mua ít khi mặc cả. Họ tin rằng việc gửi gắm sự giàu sang xuống cõi âm sẽ giúp tổ tiên phù hộ cho con cháu đời sau. Đây chính là yếu tố giúp biên lợi nhuận của ngành này luôn duy trì ở mức cao ngất ngưởng trong suốt nhiều thập kỷ.

Theo tờ SixthTone, doanh thu từ các mặt hàng cúng tế trong những dịp cao điểm như Tết Thanh Minh hay lễ Vu Lan có thể lên tới con số 1 tỷ Nhân dân tệ, tương đương 137,94 triệu USD. Điều thú vị là biên lợi nhuận của ngành này cực kỳ cao.

Chi phí cho nguyên liệu giấy và mực in rẻ mạt, nhưng khi được gắn mác "lòng thành" và thiết kế tinh xảo theo các xu hướng thời thượng, giá bán ra có thể gấp hàng chục, thậm chí hàng trăm lần giá vốn.

Đáng ngạc nhiên hơn, làng Mễ Trang đang phải ngày càng thay đổi sang phân khúc "High-end" và "vàng mã hightech" để ấp ứng khách hàng trẻ thế hệ Gen Z và Millennials tại Trung Quốc.

Không còn chỉ là tiền xu hay thỏi vàng giả, thị trường hiện nay tràn ngập các bộ sưu tập "cõi âm" mô phỏng chính xác những thương hiệu xa xỉ nhất thế giới. Từ túi xách Hermès, giày sneaker lừng danh của Nike đến các dòng xe điện Tesla đời mới nhất, tất cả đều có phiên bản bằng giấy với độ chi tiết kinh ngạc.

Thậm chí, trong kỷ nguyên số, các sản phẩm như bộ phát Wi-Fi, máy tính bảng iPad và gói dịch vụ "chăm sóc thú cưng cõi âm" cũng trở thành những mặt hàng bán chạy nhất trên các sàn thương mại điện tử như Taobao.

Sự sáng tạo này không chỉ phục vụ nhu cầu tâm linh mà còn phản ánh khát vọng tiêu dùng của xã hội thực tại, nơi người sống muốn gửi gắm những tiện nghi hiện đại nhất cho người đã khuất.

Ngã 3 đường

Dù mang lại lợi nhuận khổng lồ, ngành vàng mã đang đứng trước ngã ba đường khi chính phủ Trung Quốc siết chặt các quy định về bảo vệ môi trường và bài trừ mê tín dị đoan. Việc đốt giấy tiền gây ô nhiễm không khí và nguy cơ hỏa hoạn đã dẫn đến lệnh cấm tại nhiều thành phố lớn như Bắc Kinh hay Thượng Hải.

Chính quyền các địa phương tại Trung Quốc đang siết chặt quy định về "Tưởng niệm văn minh". Các sáng kiến này nhằm cấm sản xuất và kinh doanh các mặt hàng bị coi là "phong kiến và mê tín dị đoan". Những đợt kiểm tra gắt gao, các mức phạt nặng cùng lệnh tịch thu hàng hóa đã khiến các tiểu thương luôn trong trạng thái lo âu.

Ngay cả việc in ấn đồ mã giống tiền thật (Nhân dân tệ) cũng bị cấm, buộc các nhà sản xuất phải chuyển sang in đồng USD hay Euro để "lách luật".

Để tồn tại, các "ông trùm" ngành vàng mã đã bắt đầu chuyển hướng sang "tâm linh xanh" (Green Spirituality). Các ứng dụng cúng bái trực tuyến, nơi người dùng trả tiền thật để nhận về các món đồ ảo trên màn hình, đang dần thay thế thói quen đốt giấy truyền thống. Đây là một cuộc chuyển đổi số quyết liệt, biến một ngành nghề cổ xưa trở thành một phần của nền kinh tế kinh tế số, nơi giá trị không nằm ở vật chất mà nằm ở trải nghiệm và cảm xúc của khách hàng.

Bên cạnh đó, sự trỗi dậy của công nghệ và xu hướng bền vững. Thế hệ trẻ Trung Quốc bắt đầu có cái nhìn cởi mở và tiết kiệm hơn về tang lễ. Thay vì đốt hàng đống giấy tiền gây ô nhiễm môi trường và tốn kém hàng trăm Nhân dân tệ, họ chuyển sang sử dụng hoa tươi hoặc các dịch vụ tưởng niệm trực tuyến.

Trước tình hình đó, các tiểu thương tại Mễ Trang buộc phải thay đổi. Sự dịch chuyển từ cửa hàng vật lý sang thương mại điện tử là một ví dụ điển hình. Cô Zhao Wenli, một người kinh doanh online chia sẻ với SixthTone rằng các cửa hàng truyền thống sẽ khó lòng trụ vững trước các đợt cải cách, nhưng môi trường internet lại mang đến không gian sống sót rộng mở hơn.

Đáng chú ý nhất là sự xuất hiện của các sản phẩm "công nghệ tâm linh". Anh Li Wei đã bắt đầu kinh doanh vòng hoa điện tử tái sử dụng với màn hình LED. Người dùng có thể tùy chỉnh lời nhắn thông qua một ứng dụng trên điện thoại di động và thuê chúng với giá chỉ 25 Nhân dân tệ một ngày. Đây được xem là giải pháp vừa "văn minh", vừa hiện đại, lại tối ưu chi phí cho gia chủ.

"Tương lai của ngành tang lễ chắc chắn là công nghệ", anh Li khẳng định. Tuyên bố này không chỉ là một dự báo, mà là một lời khẳng định về sự thích nghi của một làng nghề truyền thống trước dòng chảy của thời đại.

Mễ Trang có thể vẫn là thủ phủ vàng mã nhưng bảng điện tử và các thuật toán có lẽ sẽ sớm thay thế cho những bếp lửa hồng đốt giấy vàng mã truyền thống.

*Nguồn: SixthTone, SCMP, ThinkChina