Mỹ bị nền kinh tế 18,7 nghìn tỷ USD liên tục trừng phạt, bất ngờ giảm bán loại hàng hoá quan trọng, chuỗi cung ứng toàn cầu lại đứng trước rủi ro bị xáo trộn mạnh

Xuất khẩu nam châm đất hiếm của Trung Quốc đã bất ngờ sụt giảm trong tháng 9, làm dấy lên lo ngại Bắc Kinh có thể một lần nữa tận dụng vị thế thống trị đối với loại linh kiện chiến lược này để gây sức ép trong đàm phán thương mại với Mỹ. Đây là thành phần then chốt trong dây chuyền sản xuất từ ô tô, điện thoại thông minh cho đến vũ khí quốc phòng của Washington và cũng là "quân bài" mà Trung Quốc từng sử dụng hồi đầu năm để khiến các tập đoàn sản xuất ô tô toàn cầu lao đao.

Theo dữ liệu hải quan, lượng xuất khẩu nam châm đất hiếm trong tháng 9 giảm 6,1% so với tháng 8, xuống còn 5.774 tấn, chấm dứt chuỗi 3 tháng tăng trưởng liên tiếp. Tháng 8 trước đó, xuất khẩu đạt mức cao nhất trong 7 tháng với 6.146 tấn. Đáng chú ý, đà giảm này diễn ra ngay trước khi Bắc Kinh kiểm soát cơ chế cấp phép xuất khẩu , khiến giới phân tích cho rằng Trung Quốc đang “siết” chặt quy trình nhằm gia tăng áp lực lên các đối tác thương mại .

Trên cơ sở hàng năm, xuất khẩu tháng 9 vẫn tăng 17,5% so với cùng kỳ, nhưng tính chung 9 tháng đầu năm, tổng lượng xuất khẩu nam châm đất hiếm đạt 39.817 tấn, giảm 7,5% so với cùng giai đoạn năm 2024. Đặc biệt, xuất khẩu sang Mỹ trong tháng 9 giảm mạnh 28,7%, trong khi Việt Nam ghi nhận mức tăng tới 57,5%, còn Hà Lan tăng hơn gấp đôi, nhờ vai trò trung chuyển lớn của cảng Rotterdam cho toàn châu Âu.

Diễn biến này diễn ra chỉ 4 tháng sau khi Washington và Bắc Kinh ký thỏa thuận hồi tháng 6 nhằm nới lỏng luồng chảy khoáng sản chiến lược. Song, việc cả hai bên liên tục khơi lại những lời đe dọa áp thuế ba chữ số và hạn chế đất hiếm khiến thị trường lo sợ kịch bản căng thẳng tái diễn.

Chim Lee, chuyên gia phân tích cao cấp tại Economist Intelligence Unit, nhận định: “Những biến động mạnh trong xuất khẩu nam châm đất hiếm cho thấy Trung Quốc biết rõ họ đang nắm trong tay một quân bài quan trọng trong đàm phán quốc tế.”

Không chỉ là vấn đề kinh tế, đất hiếm còn mang tính an ninh quốc gia. Giới chuyên gia cảnh báo Bắc Kinh có thể dùng biện pháp này để bóp nghẹt nguồn cung của các doanh nghiệp dân sự, nhưng mục tiêu thực sự lại là gây sức ép lên chuỗi cung ứng của Mỹ trong lĩnh vực quốc phòng.

Dan Wang, Giám đốc phụ trách Trung Quốc tại Eurasia Group, cho rằng “khả năng điều tiết xuất khẩu đất hiếm của Trung Quốc là một công cụ vô cùng mạnh”. Theo bà, việc này không chỉ gián đoạn sản xuất mà còn gieo rắc sự bất an về khả năng tiếp cận nguồn nguyên liệu công nghiệp thiết yếu, đồng thời phơi bày sự phụ thuộc ngày càng lớn vào Trung Quốc.

Giữa lúc dữ liệu xuất khẩu được công bố, Tổng thống Donald Trump cũng phát tín hiệu cứng rắn. Trên chuyên cơ Air Force One, ông cảnh báo không muốn Trung Quốc “chơi trò đất hiếm” với Mỹ, nhưng đồng thời ám chỉ có thể hoãn nâng thuế trở lại mức trên 100% nếu Bắc Kinh cam kết mua thêm nông sản, đặc biệt là đậu tương Mỹ.

Tuy nhiên, Trung Quốc cho thấy chưa hề có dấu hiệu nhượng bộ. Bộ Thương mại nước này phản bác cáo buộc của Mỹ rằng các biện pháp kiểm soát đất hiếm gây hoảng loạn cho chuỗi cung ứng toàn cầu, đồng thời nhấn mạnh việc cấp phép xuất khẩu cho mục đích dân sự vẫn sẽ được thông qua.

Các nhà quan sát cho rằng chiến lược của Trung Quốc không khác mấy so với các nền kinh tế lớn khác trong việc quản lý khoáng sản chiến lược, nhưng thời điểm áp dụng - chỉ vài ngày trước khi thỏa thuận đình chiến thuế quan 90 ngày giữa hai nước hết hiệu lực vào 10/11, lại hé lộ dụng ý chính trị rõ rệt. Tổng thống Tập Cận Bình dự kiến sẽ gặp ông Trump tại Hàn Quốc cuối tháng này, song nhiều chuyên gia cảnh báo căng thẳng thương mại giữa hai nền kinh tế lớn nhất thế giới có thể trở thành “trạng thái bình thường mới”.

Sự kiện tháng 9 càng củng cố quan điểm đó. Sau khi Trung Quốc nới lỏng kiểm soát xuất khẩu trong quý III, lượng xuất khẩu đất hiếm tăng mạnh, nhưng giờ đây xu hướng đảo chiều bởi quy định siết chặt hơn. Theo Lee của EIU, diễn biến này cho thấy Bắc Kinh sẵn sàng linh hoạt điều chỉnh để biến đất hiếm thành công cụ mặc cả trong bàn cờ thương mại .

Tham khảo Reuters