Nhật Bản đối mặt rủi ro 2 nghìn tỷ USD ‘đóng băng’ vì sa sút trí tuệ: Khi gần nửa GDP nền kinh tế nằm trong tay các cụ già

Ở tuổi 84, Teruo vẫn giữ thói quen vận động mỗi ngày và nói chuyện với sự minh mẫn hiếm thấy ở một xã hội đang già đi nhanh như Nhật Bản. Chỉ có điều, sự gia tăng đột biến các vụ gấu xuất hiện quanh thị trấn buộc ông phải từ bỏ những buổi chạy bộ sáng sớm, thay bằng phòng gym địa phương.

Ngồi trong ngôi nhà nông thôn giữa những cánh đồng lúa yên ắng ở tỉnh Toyama, Teruo thẳng thắn thừa nhận rằng tuổi tác khiến ông không thể không nghĩ đến tương lai, đặc biệt là nguy cơ sa sút trí tuệ và những gì sẽ xảy ra với tài sản của mình.

Vì vậy, ông Teruo đã chủ động trao đổi với các con, thiết lập cơ chế hỗ trợ chuyên nghiệp để quản lý tài chính khi ông không còn đủ khả năng tự quyết. Ông là hình mẫu “lý tưởng” mà các nhà hoạch định chính sách Nhật Bản mong muốn: còn khỏe mạnh, ý thức được rủi ro tài chính của tuổi già và sẵn sàng chuẩn bị từ sớm.

Thế nhưng vấn đề của Nhật Bản không nằm ở những trường hợp cá biệt như Teruo, mà ở quy mô. Hàng triệu người cao tuổi khác vẫn chưa có bất kỳ sự chuẩn bị nào trong bối cảnh xã hội già hóa nhanh chóng.

2 nghìn tỷ USD

Nhật Bản hiện đang đối mặt với một thách thức kinh tế âm thầm nhưng ngày càng nghiêm trọng. Những người cao tuổi có dấu hiệu suy giảm nhận thức đang kiểm soát lượng tài sản tương đương gần một nửa GDP quốc gia, đặt hàng nghìn tỷ USD trước nguy cơ bị quản lý kém, lừa đảo hoặc rơi vào trạng thái “đóng băng”.

Các nhà kinh tế cảnh báo rằng sai lầm tài chính do già hóa không chỉ làm thất thoát của cải cá nhân mà còn kéo chậm tăng trưởng kinh tế ở quy mô toàn xã hội.

Theo ước tính của Sumitomo Mitsui Trust Bank, nhóm người cao tuổi Nhật Bản có biểu hiện suy giảm nhận thức hiện nắm giữ khoảng 315 nghìn tỷ Yen, tương đương 2.000 tỷ USD tài sản thanh khoản, và con số này được dự báo sẽ tăng mạnh trong những năm tới.

Ông Satoshi Nojiri, Giám đốc điều hành FinWell Research, cho rằng phần lớn người cao tuổi không có bất kỳ cơ chế nào để quản lý tài chính khi năng lực nhận thức suy giảm, khiến họ đặc biệt dễ bị lạm dụng và thất thoát tài sản. Theo ông, hàng nghìn tỷ USD đang “nằm yên” trong các tài khoản, nhưng xã hội lại không có lời giải cho việc sử dụng số tiền đó một cách hiệu quả.

Hiện tượng này không chỉ xảy ra ở Nhật Bản. Tại Mỹ, người cao tuổi mắc chứng sa sút trí tuệ đang nắm giữ khoảng 6.000 tỷ USD tài sản. Ở Hàn Quốc, con số tương ứng là 107 tỷ USD.

“Tiền của người sa sút trí tuệ ” (Dementia Money) đang trở thành một điểm yếu mới của nền kinh tế toàn cầu và Nhật Bản, nền kinh tế lớn già hóa nhanh nhất thế giới đang là nơi vấn đề bộc lộ rõ nét nhất.

Số liệu mới nhất cho thấy gần một phần ba trong tổng số 123 triệu dân Nhật Bản hiện trên 65 tuổi, hơn 10% đã vượt mốc 80, trong khi tuổi thọ trung bình đạt 85, cao hơn Mỹ 5 năm. Bối cảnh nhân khẩu học này khiến rủi ro tài chính do già hóa trở nên đặc biệt nghiêm trọng.

Ngành tài chính Nhật Bản đã bắt đầu phản ứng. Các ngân hàng và công ty chứng khoán triển khai các tài khoản và quỹ tín thác “hỗ trợ gia đình”, cho phép người thân cùng quản lý tài sản khi người cao tuổi vẫn còn đủ năng lực pháp lý. Các quầy hỗ trợ riêng cho bệnh nhân sa sút trí tuệ và gia đình họ cũng xuất hiện ngày càng nhiều.

Song song với đó, một tiểu ban của Bộ Tư pháp đang rà soát luật giám hộ người trưởng thành, nhằm đơn giản hóa và tăng tính linh hoạt, với khả năng sửa đổi luật ngay trong năm nay.

Sự thay đổi diễn ra nhanh nhất ở các vùng nông thôn, nơi già hóa dân số diễn ra sớm và rõ rệt. Hãng Kagawa Securities, phục vụ khu vực đảo Shikoku thưa dân, cho biết nhu cầu đối với tài khoản hỗ trợ gia đình đã vượt xa kỳ vọng chỉ sau vài tháng triển khai. Công ty Imamura Securities cũng ghi nhận sự quan tâm mạnh mẽ, đặc biệt từ các cá nhân có giá trị tài sản lớn.

Tuy nhiên, quản lý tài sản trong gia đình hiếm khi là câu chuyện đơn giản. Những cuộc trò chuyện về tiền bạc và quyền kiểm soát thường nhạy cảm, nhất là khi người cao tuổi khó chấp nhận sự suy giảm độc lập, hoặc khi lợi ích giữa các thành viên gia đình không hoàn toàn trùng khớp.

Sai lầm tài chính và hệ quả liên thế hệ

Ông Teruo gia nhập chương trình hỗ trợ của Imamura vào năm 2024, sau khi thẳng thắn bàn bạc với các con. Con trai ông hiện là người giám hộ tài khoản và sẽ tự động tiếp quản nếu Teruo mất khả năng quản lý tài chính. Dù vậy, ông vẫn giữ vai trò của một nhà đầu tư “kiểu cũ”, thỉnh thoảng gọi điện đặt lệnh mua bán cổ phiếu dựa trên những dòng tin ông đọc được trên báo giấy địa phương.

Bản thân ông Teruo tỏ ra dè dặt với internet và trí tuệ nhân tạo, đặc biệt trong bối cảnh người cao tuổi chiếm tới 65% trong tổng số 462 triệu USD thiệt hại do lừa đảo tại Nhật Bản năm 2024.

Theo các chuyên gia, rủi ro tài chính của tuổi già thường diễn ra âm thầm. Từ khoảng 65 tuổi, sự suy giảm chức năng điều hành có thể làm giảm trí nhớ và khả năng phán đoán, dẫn tới những quyết định tài chính kém hiệu quả. Đến năm 2040, Nhật Bản được dự báo sẽ có 5,8 triệu người mắc chứng sa sút trí tuệ , tương đương 15% dân số từ 65 tuổi trở lên.

Nghiên cứu của Giáo sư Kohei Komamura tại Đại học Keio, dựa trên khảo sát 2.200 người cao tuổi, cho thấy những người trên 60 tuổi có dấu hiệu suy giảm nhận thức nắm giữ lượng tài sản tài chính trung bình thấp hơn khoảng 40% so với nhóm còn minh mẫn. Ông cảnh báo rằng nếu xu hướng này kéo dài, tác động tiêu cực lên đầu tư có thể gây rối loạn thị trường tài chính.

Hệ quả còn lan sang các thế hệ sau. Con cái và cháu chắt của người mắc chứng sa sút trí tuệ không chỉ có ít tài sản để thừa kế, mà còn phải chuyển nguồn lực để hỗ trợ cha mẹ. Áp lực này càng lớn trong bối cảnh tỷ lệ phụ thuộc người cao tuổi của Nhật Bản đã lên tới 50,3 người cao tuổi trên mỗi 100 người trong độ tuổi lao động, thuộc hàng cao nhất thế giới.

Đáng lo hơn, chỉ khoảng một phần ba người trên 65 tuổi tại Nhật Bản từng thảo luận về tài chính với con cái, do tiền bạc vẫn là chủ đề cấm kỵ trong nhiều gia đình. Khi các công ty tài chính phát hiện dấu hiệu suy giảm nhận thức, biện pháp phổ biến là hạn chế giao dịch hoặc đóng băng hoàn toàn tài khoản. Khoảng 11% số người con quản lý tài chính cho cha mẹ từng chứng kiến tình trạng này.

Theo ông Nojiri, đây là một cơ hội kinh tế bị bỏ lỡ. Chỉ cần người trên 60 tuổi chi tiêu thêm 0,25% khối tài sản họ đang nắm giữ, GDP Nhật Bản có thể tăng thêm 1%.

Tuy nhiên, con người có xu hướng ngày càng thận trọng khi già đi, khiến tài sản nằm yên và làm suy yếu thanh khoản thị trường. Hiện nay, người từ 60 tuổi trở lên chiếm 42% nhà đầu tư cá nhân tại Nhật Bản, đồng thời sự gia tăng cổ đông cao tuổi cũng làm phức tạp quản trị doanh nghiệp và các thương vụ mua bán/sáp nhập, do người mắc chứng sa sút trí tuệ không còn quyền biểu quyết hợp pháp.

Các chuyên gia cho rằng giải pháp cấp bách nhất vẫn là giáo dục và nâng cao nhận thức, khuyến khích lập kế hoạch tài chính sớm hơn, song song với cải cách pháp lý và thay đổi văn hóa thảo luận về tiền bạc trong gia đình.

“Già hóa dân số sẽ còn tăng tốc,” ông Nojiri nói. “Nếu không giữ được dòng tiền tiếp tục vận động, câu hỏi lớn nhất là một nền kinh tế như vậy sẽ tăng trưởng bằng cách nào.”

*Nguồn: Fortune, BI