Một tàu hàng đi trên vịnh Ả-rập về hướng eo biển Hormuz, ngày 15/3. (Ảnh: AP)
Ngày 16/3, Tổng thống Mỹ Trump cho biết ông đã đề nghị hoãn chuyến thăm tới Bắc Kinh vào cuối tháng vì cuộc chiến ở Iran. Chỉ 1 ngày trước đó, ông đe dọa hoãn chuyến thăm nếu Trung Quốc không điều tàu chiến hỗ trợ khai thông eo biển Hormuz.
“Tôi rất muốn, nhưng vì chiến tranh, tôi muốn ở lại đây. Tôi mong chờ được gặp ông ấy. Chúng tôi có mối quan hệ rất tốt”, Tổng thống Trump nói về việc gặp Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình.
Tuy nhiên, mối quan hệ giữa hai bên có thể không “ấm áp” như ông Trump nói. Các quan chức Trung Quốc phản ứng khá lạnh nhạt với lời kêu gọi của tổng thống Mỹ về việc các quốc gia điều tàu chiến hộ tống tàu thương mại qua eo biển Hormuz.
Ngày 16/3, khi được hỏi về đề xuất này, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Trung Quốc Lâm Kiếm chỉ nói rằng Bắc Kinh kêu gọi “tất cả các bên ngay lập tức chấm dứt hoạt động quân sự”.
Thời báo Hoàn cầu đặt câu hỏi: “Liệu đây thực sự là ‘chia sẻ trách nhiệm’ hay là chia sẻ rủi ro trong cuộc chiến do Washington khởi xướng nhưng không thể kết thúc?”
Nói về việc các nước không mặn mà với lời đề nghị điều tàu chiến, các cơ quan truyền thông Trung Quốc khác bình luận rằng nhà lãnh đạo Mỹ đã bị “mất mặt”.
Bắc Kinh có rất ít động lực để mạo hiểm về người và phương tiện quân sự, trong khi Iran là đối tác thân cận nhất của họ ở khu vực. Iran chỉ nhắm vào các tàu liên quan đến Mỹ và đồng minh, trong khi vẫn cho phép các tàu chở dầu tới Trung Quốc đi qua eo biển.
“Đây không phải là câu hỏi khó trả lời. Dù Tổng thống Trump có đến thăm hay không, Trung Quốc chắc chắn sẽ không điều tàu chiến tham gia hoạt động hộ tống”, nhà nghiên cứu Ding Long, công tác tại Viện Nghiên cứu Trung Đông thuộc Đại học Nghiên cứu Quốc tế Thượng Hải, cho biết.
Ông Ding nói rằng việc điều tàu hải quân Trung Quốc sẽ “tương đương với việc tham chiến và đứng về phía chống lại Iran”, điều mà Trung Quốc không sẵn sàng làm.
Đối với ông Tập, việc điều tàu chiến đến eo biển Hormuz cũng đồng nghĩa với việc nghe theo sự lãnh đạo của Mỹ, trong khi Bắc Kinh đang muốn củng cố vị thế siêu cường và khẳng định vai trò lãnh đạo toàn cầu.
“Từ góc nhìn của Bắc Kinh, đây là cuộc chiến của Mỹ chứ không phải vấn đề của Trung Quốc”, ông Claus Soong, một nhà phân tích tại Viện Mercator nghiên cứu Trung Quốc, cho biết. Ông cho rằng việc đáp ứng lời kêu gọi của Tổng thống Trump sẽ khiến Trung Quốc trông như “đang làm theo lệnh của ông ấy”.
Cơ hội ghi điểm
Tuy nhiên, nếu không phản ứng gì, điều đó có thể gây nguy hiểm cho thỏa thuận đình chiến thương mại giữa Trung Quốc và Mỹ. Bắc Kinh trông chờ hội nghị thượng đỉnh để giảm áp lực thuế quan, trong bối cảnh nước này cố gắng cải tổ nền kinh tế đang tăng trưởng chậm lại. Bắc Kinh muốn Washington giảm hỗ trợ cho Đài Loan (Trung Quốc), nới lỏng hạn chế xuất khẩu công nghệ và gia hạn tạm dừng áp thuế như hai bên nhất trí năm ngoái.
Dù đã đầu tư vào năng lượng tái tạo và xe điện để giảm phụ thuộc vào dầu mỏ và các nguồn năng lượng nước ngoài, cùng với việc tích trữ dầu trước khi Mỹ và Israel mở chiến dịch quân sự chống Iran, Trung Quốc vẫn bị ảnh hưởng khi eo biển Hormuz đóng cửa. Khoảng 40% lượng dầu nhập khẩu của Trung Quốc đi qua tuyến đường thủy này.
Theo phân tích của Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế ở Washington, dữ liệu vận tải kể từ khi cuộc chiến bắt đầu cho thấy rất ít tàu Trung Quốc dám đi qua khu vực. Tính đến ngày 17/3, ít nhất 9 tàu chở hàng của Trung Quốc vẫn mắc kẹt ở vùng Vịnh, theo nền tảng dữ liệu hàng hải Marine Traffic.
“Việc mở lại eo biển có lợi cho tất cả mọi người”, bà Yun Sun, giám đốc chương trình Trung Quốc tại Trung tâm Stimson ở Washington, đánh giá. Bà nhận định rằng Bắc Kinh có thể cố gắng làm trung gian hoặc âm thầm thuyết phục Iran mở lại eo biển.
Bà Yun Sun cho rằng việc Trung Quốc thúc đẩy mở lại tuyến đường sẽ giúp Bắc Kinh tạo thiện chí với Washington trước hội nghị thượng đỉnh, nâng cao hình ảnh một cường quốc có trách nhiệm và hỗ trợ các đối tác của Trung Quốc tại vùng Vịnh.
Việc hoãn cuộc gặp giữa ông Trump và ông Tập cũng có thể có lợi cho Trung Quốc. Nếu chiến tranh kéo dài, áp lực gia tăng lên Washington có thể tạo thêm đòn bẩy cho Bắc Kinh.
“Cả Bắc Kinh và Washington đều đặt kỳ vọng vào hội nghị, nhưng có thể ông Trump cần cuộc gặp này nhiều hơn như một cách để chứng minh rằng ông có thể đạt được thỏa thuận”, ông Soong nói.