Cuộc chiến vương quyền 39 tỷ USD tại Toyota làm rúng động nền kinh tế Nhật Bản, bóc trần điểm yếu của mô hình Keiretsu

Theo hãng tin Reuters, công ty Toyota Industries (viên gạch đầu tiên xây dựng nên đế chế Toyota ) đang đứng trước bước ngoặt lịch sử khi tập đoàn mẹ muốn thâu tóm toàn bộ để hủy niêm yết.

Tuy nhiên, đằng sau tham vọng "đưa công ty về nhà" này là một cuộc chiến vương quyền và tiền bạc đầy kịch tính với các quỹ đầu cơ Mỹ, phơi bày những vết nứt sâu sắc trong mô hình Keiretsu vốn là niềm tự hào của người Nhật.

Hơn một thế kỷ trước, nhà sáng lập Sakichi Toyoda đã đặt nền móng cho tập đoàn kinh doanh lớn nhất Nhật Bản bằng những chiếc máy dệt tự động. Ngày nay, Toyota Industries không chỉ là biểu tượng của truyền thống mà còn là thực thể cốt lõi sản xuất từ xe nâng đến linh kiện điều hòa cho Toyota Motor.

Thế nhưng hiện tại, thực thể có định giá 6.100 tỷ yên (tương đương 39 tỷ USD) này lại trở thành tâm điểm của một cuộc đối đầu nảy lửa trên thị trường tài chính toàn cầu.

Kẻ phá bĩnh từ nước Mỹ

Mọi chuyện bắt đầu trở nên căng thẳng vào giữa năm 2025, khi tập đoàn Toyota đưa ra đề nghị mua lại cổ phần để chuyển đổi Toyota Industries thành công ty tư nhân.

Mức giá chào mua ban đầu là 16.300 yên/cổ phiếu, thấp hơn khoảng 11% so với giá đóng cửa phiên giao dịch trước đó. Động thái này ngay lập tức vấp phải sự phản đối dữ dội từ các cổ đông thiểu số, những người cho rằng mình đang bị "chèn ép" để bán tháo tài sản dưới giá trị thực.

Kịch tính đẩy lên cao trào vào tháng 11/2025 khi Elliott Investment Management (một trong những quỹ đầu cơ hung hăng nhất thế giới) tiết lộ việc nắm giữ 5% cổ phần tại Toyota Industries. Với túi tiền không đáy và kinh nghiệm dày dạn trong việc ép các tập đoàn lớn phải tăng giá mua, Elliott đã chính thức bước vào cuộc chơi, yêu cầu một thỏa thuận công bằng hơn.

Dưới áp lực đó, ngày 14/01/2026, phía Toyota đã phải tăng giá chào mua thêm 15%, nâng tổng định giá công ty lên mức 6.100 tỷ yên. Tuy nhiên, Elliott vẫn chưa hài lòng.

Quỹ này cho rằng giá trị thực của mỗi cổ phiếu phải đạt ngưỡng 26.000 yên và đang ráo riết vận động các cổ đông khác không tham gia đợt chào mua công khai (tender offer) dự kiến kết thúc vào ngày 12/02 tới.

Để hiểu tại sao thương vụ này lại gây tranh cãi đến vậy, cần nhìn vào cấu trúc Keiretsu, mạng lưới sở hữu chéo phức tạp vốn là đặc sản của kinh tế Nhật. Toyota Motor hiện nắm giữ khoảng 23% cổ phần tại Toyota Industries, tạo nên một mối quan hệ "cha-con" đan xen.

Trong thế kỷ 20, mô hình này giúp các doanh nghiệp Nhật tiếp cận nguồn vốn rẻ và duy trì sự ổn định trước các cuộc thâu tóm từ bên ngoài. Tuy nhiên, trong kỷ nguyên quản trị doanh nghiệp hiện đại, Keiretsu bị coi là "vùng tối" thiếu minh bạch, nơi quyền lợi của cổ đông thiểu số thường bị gạt sang một bên để phục vụ lợi ích của dòng tộc hoặc nhóm lợi ích trong tập đoàn.

Chính phủ Nhật Bản những năm gần đây đã quyết liệt yêu cầu các tập đoàn gỡ bỏ cấu trúc này để cải thiện hiệu suất vốn. Toyota lập luận rằng việc đưa Toyota Industries trở thành công ty tư nhân là cách để họ tuân thủ các cải cách quản trị và tăng tốc chuyển đổi thành một "công ty di động" (mobility company).

Dù vậy, những nghi ngại về việc Akio Toyoda muốn thắt chặt quyền kiểm soát cá nhân và dọn đường cho chiến lược kế vị dài hạn vẫn không ngừng tăng lên.

Ván bài lật ngửa

Hãng tin Reuters nhận định cấu trúc của thương vụ này mang đậm dấu ấn cá nhân của Akio Toyoda. Việc thu mua sẽ được thực hiện thông qua Toyota Fudosan, một công ty bất động sản do ông Akio làm Chủ tịch.

Đáng chú ý, cá nhân ông Akio cũng dự định đầu tư 1 tỷ yên tiền túi vào thương vụ này, bên cạnh khoản vay khổng lồ 2.800 tỷ yên từ ba ngân hàng lớn nhất Nhật Bản là MUFG, SMFG và Mizuho.

Để thương vụ thành công, nhóm Toyota cần thu hút được sự ủng hộ từ các cổ đông thiểu số nắm giữ hơn 20% cổ phần (để đạt được tỷ lệ sở hữu siêu đa số 2/3). Đây là một thử thách không hề nhỏ khi Elliott đang thực hiện chiến dịch truyền thông mạnh mẽ để thuyết phục các nhà đầu tư khác "giữ hàng".

Kết quả của cuộc đối đầu giữa Toyota và Elliott không chỉ quyết định tương lai của một công ty xe nâng hay máy dệt. Nó là một bài kiểm tra quan trọng cho toàn bộ hệ thống tài chính Nhật Bản.

Nếu Toyota thất bại hoặc phải trả giá quá cao, đây sẽ là lời cảnh báo cho các "triều đại" công nghiệp khác tại Nhật Bản rằng thời kỳ vận hành doanh nghiệp theo kiểu gia đình trị, phớt lờ thị trường đã chấm dứt.

Ngược lại, nếu thương vụ đi qua một cách suôn sẻ với mức giá thấp, niềm tin của các nhà đầu tư quốc tế vào nỗ lực cải cách quản trị của Tokyo có thể sẽ bị xói mòn nghiêm trọng.

*Nguồn: Reuters, Fortune, BI