Buồn của nền kinh tế thứ 2 thế giới: Tỷ lệ sinh thấp kỷ lục, xu hướng già hoá gần như khó đảo chiều, 240 triệu người trẻ không tìm được hạnh phúc

Sinh con được tuyên truyền như một hành động yêu nước. Các cặp vợ chồng mới cưới được khuyến khích sớm lập kế hoạch nối dõi tông đường. Thậm chí, bao cao su cũng bị đánh thuế.

Để khuyến khích người dân sinh con, Trung Quốc dường như đã sử dụng mọi biện pháp có thể. Tuy nhiên, phần lớn những nỗ lực này đều không mang lại kết quả.

Năm 2025, Trung Quốc ghi nhận năm thứ tư liên tiếp số người qua đời vượt số trẻ sơ sinh. Tỷ lệ sinh tiếp tục giảm xuống mức thấp kỷ lục, khiến dân số nước này vừa thu hẹp về quy mô, vừa già hóa nhanh chóng.

Theo số liệu chính thức công bố hôm thứ Hai, năm ngoái Trung Quốc chỉ có 7,92 triệu trẻ sơ sinh ra đời, giảm mạnh so với 9,54 triệu ca sinh của năm 2024. Trong khi đó, số người tử vong trong năm 2025 tăng lên 11,31 triệu. Tỷ lệ sinh, tính trên mỗi 1.000 dân, đã giảm xuống còn 5,63 — mức thấp nhất kể từ năm 1949.

Trên phạm vi toàn cầu, nhiều quốc gia cũng đang vật lộn với tình trạng tỷ lệ sinh sụt giảm. Nhưng với Trung Quốc, vấn đề này đặc biệt nghiêm trọng. Ít trẻ em hôm nay đồng nghĩa với ít lao động hơn trong tương lai để gánh vác số lượng người về hưu ngày càng tăng mạnh. Triển vọng kinh tế ảm đạm càng khiến bài toán này thêm phần nan giải.

“Trung Quốc đang đối mặt với một thách thức nghiêm trọng do tỷ lệ sinh cực thấp,” ông Wu Fan, giáo sư chính sách gia đình tại Đại học Nankai, nhận định.

Giới lãnh đạo Trung Quốc đã liên tục gia tăng các nỗ lực nhằm đảo ngược xu hướng suy giảm dân số. Tuy nhiên, nhiều nhà nhân khẩu học cho rằng mục tiêu này gần như bất khả thi, bởi Trung Quốc đã vượt qua “ngưỡng nhân khẩu học” — khi tỷ lệ sinh , tức số con trung bình mà một phụ nữ sinh trong suốt cuộc đời, đã thấp đến mức dân số bắt đầu giảm không thể đảo chiều.

Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình từng kêu gọi xây dựng một “kiểu văn hóa hôn nhân và sinh con mới”, yêu cầu các quan chức tác động đến quan niệm của giới trẻ về tình yêu, hôn nhân, sinh sản và gia đình. Đáp lại, nhiều địa phương triển khai những biện pháp ngày càng thô bạo, từ theo dõi chu kỳ kinh nguyệt của phụ nữ cho đến ban hành hướng dẫn hạn chế phá thai không cần thiết về mặt y tế. Tuy vậy, phần lớn các biện pháp này chỉ vấp phải sự thờ ơ tập thể từ thế hệ trẻ — những người ngày càng không mặn mà với hôn nhân và con cái.

Từ ngày 1/1, chính quyền áp thuế giá trị gia tăng 13% đối với thuốc tránh thai và bao cao su. Động thái này nhanh chóng trở thành đề tài chế giễu trên mạng xã hội. Dù không được tuyên bố là nhằm thúc đẩy sinh con, chính sách này vẫn bị dư luận ngầm hiểu như một nỗ lực vụng về khác của nhà nước.

Jonathan Zhu, 28 tuổi, cho biết việc tăng giá hầu như không ảnh hưởng đến thói quen của anh. “Tôi vẫn sẽ dùng,” anh nói, cho rằng áp lực tài chính mới là lý do khiến anh trì hoãn việc làm cha cho đến khi kết hôn. Bạn gái anh, Hu Tingyan, 26 tuổi, cũng đồng tình: “Giá bao cao su không ảnh hưởng gì đến mong muốn có con của tôi. Tôi chỉ thấy thời điểm hiện tại chưa phù hợp”.

Trên mạng xã hội Trung Quốc, nhiều người bình luận rằng dù việc tăng giá gây khó chịu, nhưng vẫn rẻ hơn rất nhiều so với chi phí nuôi một đứa trẻ. Một số khác mỉa mai rằng bao cao su còn có nhiều công dụng khác.

“Thiên tài nào đã nghĩ ra chiêu này vậy?”, luật sư Ke Chaozhen ở Quảng Đông châm biếm. “Nhà nước thúc đẩy hôn nhân và sinh con một cách ‘tinh tế’ như thế này — liệu có sợ các luật sư hôn nhân gia đình như chúng tôi thất nghiệp không?” ông viết trên mạng xã hội.

Những biện pháp khác, như trợ cấp tiền mặt hay hỗ trợ nhà ở cho các cặp vợ chồng, cũng không mang lại hiệu quả rõ rệt. “Các bằng chứng thực nghiệm từ nhiều quốc gia cho thấy trợ cấp tài chính hầu như không giúp tăng tỷ lệ sinh ,” ông Wang Feng, giáo sư xã hội học tại Đại học California, Irvine, nhận xét.

Dựa trên số liệu của Cục Thống kê Quốc gia Trung Quốc và phân tích của các nhà nhân khẩu học, khoảng 200–240 triệu người Trung Quốc trong độ tuổi 20–39 hiện chưa kết hôn. Trong đó, nam giới chiếm tỷ lệ cao hơn rõ rệt do mất cân bằng giới tính kéo dài. Nhiều tỉnh thành ghi nhận trên 50% người ở độ tuổi 30–34 vẫn độc thân.

Với người trẻ Trung Quốc, chi phí nuôi dạy con cái quá cao là rào cản lớn trong bối cảnh kinh tế suy yếu và khủng hoảng bất động sản kéo dài. Tỷ lệ thất nghiệp trong giới trẻ vẫn ở mức cao, nhiều sinh viên mới ra trường phải sống dựa vào cha mẹ, trong khi hệ thống phúc lợi xã hội còn hạn chế.

“Trong hoàn cảnh kinh tế hiện nay, giới trẻ có xu hướng chờ đợi,” ông Wang nói. “Và điều đó không mang lại tín hiệu tích cực nào cho việc phục hồi tỷ lệ sinh .”

Trung Quốc thực tế đã đối mặt với vấn đề này sớm hơn dự báo. Một thập kỷ trước, nước này nới lỏng chính sách một con, cho phép sinh hai con, rồi tiếp tục mở rộng lên ba con vào năm 2021. Tuy nhiên, điều đó cũng đồng nghĩa chính phủ có ít thời gian hơn để xử lý thâm hụt nghiêm trọng trong hệ thống lương hưu và y tế.

Song song với đó là sự sụt giảm nhanh chóng của lực lượng lao động. Dự kiến đến năm 2035, số người từ 60 tuổi trở lên tại Trung Quốc sẽ đạt 400 triệu. Gánh nặng tài chính khiến nhiều người trẻ ngần ngại đóng góp vào quỹ hưu trí công.

Tuổi nghỉ hưu thấp càng làm bài toán thêm phức tạp. Năm ngoái, chính phủ lần đầu nâng tuổi nghỉ hưu kể từ thập niên 1950, với lộ trình đến năm 2040: 63 tuổi với nam giới, 58 tuổi với nữ làm việc văn phòng và 55 tuổi với nữ công nhân nhà máy. Dù vậy, đây vẫn là một trong những mức thấp nhất thế giới.

Gần đây, một số địa phương thậm chí còn treo thưởng tiền mặt cho những người mai mối thành công, với hy vọng thúc đẩy kết hôn để gián tiếp kích thích sinh con. Ông Jia Dan, 46 tuổi, hiểu rõ thách thức này hơn ai hết. Khi còn độc thân, ông bắt đầu tổ chức các sự kiện mai mối tại Bắc Kinh từ năm 2012 như một công việc tay trái. Không lâu sau, ông tìm được bạn đời và kết hôn. Đến năm 2018, khi các sự kiện trở nên ngày càng đông khách, ông quyết định biến nó thành công việc toàn thời gian.

Nhưng theo ông Dan, hai điều ngày càng rõ rệt: đàn ông thường quay lại các buổi hẹn hò, còn phụ nữ hiếm khi tham gia quá một lần. Và đáng chú ý hơn cả, ngày càng ít người thực sự muốn kết hôn.

“Bạn có thể cảm nhận rất rõ rằng số người ở Bắc Kinh thực sự mong muốn kết hôn đang giảm dần,” ông nói. “Ngày càng nhiều người trẻ đơn giản là không còn muốn kết hôn nữa.”

Theo: The NY Times, Reuters