Đọc vị báo cáo tài chính: 3 chỉ báo bóc trần doanh nghiệp "lãi ảo"

Mùa công bố báo cáo tài chính quý 3 đang đi vào cao điểm. Giữa hàng loạt con số tăng giảm, những doanh nghiệp lãi trăm tỷ, nghìn tỷ, nhà đầu tư đứng trước câu hỏi quen thuộc: doanh nghiệp nào thực sự "khỏe" và con số nào mới nói thật về sức khỏe ấy?

Trong rừng dữ liệu kế toán, có ba chỉ số được giới phân tích xem là “kim chỉ nam” để nhận diện giá trị thực: EPS – ROE – Dòng tiền từ hoạt động kinh doanh. Đây không chỉ là ba thước đo cốt lõi của hiệu quả doanh nghiệp, mà còn là công cụ để nhà đầu tư tránh rơi vào bẫy “lợi nhuận ảo”.

EPS – Con số nhỏ, sức nặng lớn

EPS (Earnings Per Share – Lãi cơ bản trên mỗi cổ phiếu) thể hiện lợi nhuận sau thuế mà mỗi cổ phiếu đang mang lại cho cổ đông. Công thức tính đơn giản: Lợi nhuận sau thuế / Số lượng cổ phiếu lưu hành bình quân.

Một EPS cao thường đồng nghĩa doanh nghiệp làm ăn hiệu quả. Tuy nhiên, con số EPS “đẹp” chưa chắc là tin vui tuyệt đối. Lợi nhuận tăng mạnh đôi khi đến từ các khoản “một lần” – như bán tài sản, thoái vốn, hoặc hoàn nhập dự phòng thay vì tăng trưởng bền vững từ hoạt động kinh doanh.

Nhà đầu tư khi đọc EPS cần nhìn song song chất lượng lợi nhuận: lợi nhuận đó đến từ đâu, có tái diễn được không, và doanh nghiệp có đang pha loãng EPS do phát hành thêm cổ phiếu hay không.

ROE – Thước đo hiệu quả sử dụng vốn

Nếu EPS cho biết doanh nghiệp kiếm được bao nhiêu trên mỗi cổ phiếu, thì ROE (Return on Equity) cho biết doanh nghiệp sinh lời bao nhiêu trên mỗi đồng vốn cổ đông bỏ ra.

Một ROE cao và ổn định phản ánh khả năng sử dụng vốn hiệu quả, tạo lợi nhuận bền vững. Theo kinh nghiệm của giới đầu tư, ROE trên 15% được xem là mức lý tưởng đối với các doanh nghiệp có nền tảng tốt.

Tuy nhiên, ROE cao bất thường trong ngắn hạn đôi khi không đáng mừng: nó có thể đến từ việc doanh nghiệp vay nợ nhiều (đòn bẩy tài chính), khiến lợi nhuận trên vốn tăng ảo. Vì vậy, khi xem ROE, nhà đầu tư cần đối chiếu thêm hệ số nợ/vốn chủ sở hữu (D/E) để đánh giá rủi ro.

Dòng tiền từ hoạt động kinh doanh – “bằng chứng sống” của lãi thật

Trong ba chỉ số, dòng tiền từ hoạt động kinh doanh là chỉ số “nói thật” nhất. Bởi lợi nhuận có thể được ghi nhận theo chuẩn kế toán, nhưng dòng tiền thì không thể giả được.

Một doanh nghiệp khỏe phải tạo ra dòng tiền dương từ hoạt động kinh doanh, nghĩa là tiền thu vào nhiều hơn tiền chi ra cho hoạt động sản xuất, bán hàng, cung ứng dịch vụ. Nếu doanh nghiệp lãi lớn trên báo cáo nhưng dòng tiền âm liên tiếp, rất có thể lợi nhuận đến từ “trên giấy” ghi nhận doanh thu chưa thu tiền, hoặc tồn kho, phải thu tăng cao.

Nói cách khác, dòng tiền chính là “mạch máu” của doanh nghiệp. Nếu máu không lưu thông, sớm muộn cơ thể cũng mệt mỏi, dù báo cáo lợi nhuận có rực rỡ đến đâu.

Báo cáo tài chính là “tấm gương” phản chiếu tình hình doanh nghiệp, nhưng không phải lúc nào cũng trong suốt. Con số lợi nhuận có thể thay đổi chỉ vì cách ghi nhận doanh thu, khấu hao, hay các khoản tài chính đột biến.

Vì vậy, trong mùa công bố báo cáo quý 3 này, thay vì chỉ nhìn vào mức tăng trưởng lợi nhuận sau thuế, nhà đầu tư nên soi kỹ ba chỉ số trên. Bởi cuối cùng, thị trường có thể bị cuốn theo tin tốt ngắn hạn, nhưng dòng tiền dài hạn chỉ ở lại với những doanh nghiệp có “lãi thật, sức khỏe thật.”