Động thái này không chỉ phản ánh mức độ kiểm soát ngày càng lớn của Tehran, mà còn làm dấy lên lo ngại về việc “vũ khí hóa” một trong những hành lang thương mại nhạy cảm nhất toàn cầu.
Theo các nguồn thạo tin, Iran đang yêu cầu một số tàu phải trả khoản phí lên tới 2 triệu USD mỗi chuyến (khoảng 52,7 tỷ đồng), theo hình thức “tùy trường hợp”. Cơ chế thanh toán vẫn chưa rõ ràng, bao gồm cả việc sử dụng loại tiền tệ nào và việc thu phí hiện chưa mang tính hệ thống. Dù vậy, đã có những tàu chấp nhận trả tiền để được đi qua, trong bối cảnh rủi ro tại Hormuz tăng cao.
Eo biển Hormuz từ lâu được coi là “yết hầu” của thị trường năng lượng toàn cầu, nơi mỗi ngày có khoảng 1/5 lượng dầu và khí đốt thế giới đi qua, cùng với khối lượng lớn hàng hóa như lương thực, kim loại và nguyên liệu công nghiệp. Việc Iran có thể áp đặt phí, dù không chính thức, cho thấy mức độ ảnh hưởng đáng kể của nước này đối với tuyến đường huyết mạch này.
Các giao dịch thu phí được tiến hành khá kín đáo, điều này làm tăng sự thiếu minh bạch và bất định đối với các hãng vận tải biển. Điều này tạo thêm áp lực cho hoạt động logistics vốn đã bị gián đoạn nghiêm trọng bởi chiến sự. Lượng tàu qua lại Hormuz hiện chỉ còn nhỏ giọt, trong đó phần lớn có liên hệ với Iran. Một số tàu khác buộc phải di chuyển sát vùng biển của Iran, như một cách “tuân thủ ngầm” các điều kiện mới.
Phản ứng trước diễn biến này, Ấn Độ, một trong những quốc gia phụ thuộc lớn vào năng lượng nhập khẩu, khẳng định luật pháp quốc tế bảo đảm quyền tự do hàng hải qua Hormuz và không quốc gia nào có quyền thu phí.
Thủ tướng Narendra Modi cho biết ông đã trao đổi với Tổng thống Mỹ Donald Trump về xung đột tại Iran cũng như tác động của sự kiện này đối với tuyến vận tải này, nhấn mạnh rằng việc duy trì Hormuz “mở, an toàn và tiếp cận được” là lợi ích chung của toàn thế giới.
Dù hiện tại việc thu phí diễn ra rời rạc, Iran được cho là đang cân nhắc hợp thức hóa cơ chế này trong tương lai. Tuần trước, một nghị sĩ Iran tiết lộ quốc hội nước này đang thúc đẩy đề xuất yêu cầu các quốc gia phải trả tiền để sử dụng eo Hormuz như một tuyến vận chuyển “an toàn”. Nếu được thông qua, đây sẽ là bước đi mang tính tiền lệ, có thể làm thay đổi căn bản luật chơi tại một trong những tuyến hàng hải chiến lược nhất hành tinh.
Đối với các nước sản xuất dầu ở vùng Vịnh, ý tưởng về một “trạm thu phí” tại Hormuz là điều không thể chấp nhận. Không chỉ liên quan đến vấn đề chủ quyền, nó còn mở ra nguy cơ tạo tiền lệ nguy hiểm, cho phép một quốc gia kiểm soát và gây sức ép lên dòng chảy thương mại toàn cầu.
Saudi Arabia và Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE), những nước phụ thuộc lớn vào Hormuz để xuất khẩu dầu , hiện buộc phải tăng cường sử dụng các tuyến đường thay thế như đường ống dẫn dầu tránh eo biển này. Tuy nhiên, các phương án thay thế đều có giới hạn về công suất và cũng tiềm ẩn rủi ro riêng.
Tổng hợp