Trong phần hai của chuyến đi đến Tân Cương – một trong tứ đại căn cứ sản xuất hóa chất từ than quy mô lớn và hiện đại của Trung Quốc – phóng viên của SCMP đã hé lộ cách Trung Quốc đang thúc đẩy ngành hóa chất than để giảm thiểu cú sốc dầu mỏ từ những biến động khôn lường của thị trường.
"Trung Đông mới" lộ diện giữa lòng sa mạc
Dù mới cuối tháng 4, miền bắc Tân Cương đã phải oằn mình gánh chịu những đợt nắng nóng thiêu đốt. Những cánh đồng muối cằn cỗi, không một bóng dáng sự sống trải dài hút tầm mắt cho đến tận chân trời.
Sự đơn điệu ấy chỉ bị phá vỡ khi đặt chân đến Ngũ Thái Loan – một thị trấn công nghiệp bùng nổ thuộc Châu tự trị dân tộc Hồi Xương Cát, nơi đang vươn mình mạnh mẽ nhờ làn sóng phát triển năng lượng.
Tại đây, tiếng gầm rú đều đặn của máy móc đã xé toạc sự tĩnh lặng bao đời của sa mạc Gobi. Hàng chục tập đoàn công nghiệp khổng lồ quần tụ san sát giữa vùng đất này, bao gồm các mỏ than lộ thiên với sản lượng hàng năm lên tới hàng chục triệu tấn, các nhà máy nhiệt điện khổng lồ và các tổ hợp doanh nghiệp hóa chất trải rộng.
"Khu rừng công nghiệp" với những ống khói chọc trời và mạng lưới đường ống chằng chịt này chính là trái tim của Khu Phát triển Kinh tế và Công nghệ Quốc gia Chuẩn Đông. Nơi đây đang tọa lạc trên một trữ lượng than ước tính lên tới 390 tỷ tấn.
Một "Trung Đông mới" tập trung vào khai thác năng lượng, phát điện và chế biến hóa chất đang được tăng tốc phát triển – chỉ khác là bằng than đá thay vì dầu mỏ. Tại đây, những cơ sở hạ tầng thuộc hàng lớn và tiên tiến nhất thế giới đang ngày đêm chuyển hóa than đá thành nhiên liệu lỏng, khí sạch, chất dẻo (nhựa), phân bón hóa học và nhiều sản phẩm khác.
Trong phần lớn thế kỷ qua, dầu mỏ – với gần 60% trữ lượng tập trung ở Vịnh Ba Tư – luôn là xương sống không thể tranh cãi của sự phát triển kinh tế và công nghiệp toàn cầu, đặc biệt là trong ngành vận tải và hóa dầu.
Tuy nhiên, cuộc xung đột gần đây đã làm rung chuyển tận gốc rễ nền tảng này. Sự dịch chuyển địa chính trị đó vô hình trung đã mở ra một "cửa sổ chiến lược" để Trung Quốc xoay trục sang một hệ thống công nghiệp dựa trên nền tảng than đá.
Canh bạc công nghệ đơn độc mang lại quả ngọt
Việc dùng hóa chất than làm giải pháp thay thế chiến lược cho các sản phẩm hóa dầu truyền thống vốn có nguồn gốc từ khoảng thời gian diễn ra Thế chiến thứ hai. Dẫu vậy, các chuyên gia công nghiệp lưu ý rằng Trung Quốc là một trong số ít quốc gia vẫn đặt cược lớn vào lộ trình công nghệ này.
"Trong hai thập kỷ qua, Trung Quốc là quốc gia duy nhất trên toàn cầu duy trì dòng vốn đầu tư liên tục vào cả nghiên cứu lẫn mở rộng năng lực sản xuất công nghiệp trong lĩnh vực hóa chất than", ông Kevin Tu, Giám đốc điều hành của Agora Energy China cho biết.
Sau nhiều thập kỷ kiên trì rót vốn nghiên cứu, phát triển và mở rộng công nghiệp quy mô lớn, Trung Quốc đã vươn lên trở thành thực thể dẫn đầu toàn cầu về hóa chất than, thống trị cả về quy mô lẫn sự tiến bộ công nghệ.
Vào cuối tháng 3, một đoàn tàu chở đầy hàng polyvinyl chloride (PVC) – loại nhựa tổng hợp được sản xuất nhiều thứ ba thế giới – đã lần đầu tiên bánh lăn khởi hành từ một ga tàu thuộc trung tâm năng lượng Chuẩn Đông. Xuôi dòng về phía nam, đoàn tàu băng qua tỉnh Quảng Tây để hướng tới các thị trường Đông Nam Á.
Đơn vị sản xuất lô hàng này là công ty TNHH Hóa chất Yihua Tân Cương. Sử dụng than đá làm nguyên liệu đầu vào chính, công ty sản xuất các hóa chất thiết yếu như urê, melamine và nhựa PVC.
Trước đây, sản phẩm của hãng chủ yếu chảy về miền đông và miền nam Trung Quốc, nhưng năm nay chúng đã trở thành "đứa con cưng mới" của thị trường quốc tế, giữa bối cảnh cuộc chiến Iran làm bất ổn nguồn cung dầu khí và đẩy giá cả leo thang.
Urê, loại phân đạm được sử dụng rộng rãi nhất thế giới, là một minh chứng khác cho thấy phương thức tiếp cận dựa trên than đá của Trung Quốc đang giúp nước này vượt qua giông bão từ cuộc khủng hoảng Trung Đông như thế nào.
Trong khi cuộc chiến đẩy giá urê toàn cầu tăng từ 30% đến 40%, chạm mức khoảng 700 USD/tấn, thì nguồn cung và giá cả tại Trung Quốc vẫn duy trì được sự ổn định, phần lớn nhờ vào quy hoạch chính sách dài hạn.
Trong khi các nhà xuất khẩu lớn khác như Nga, Qatar và Ả Rập Xê Út phải phụ thuộc vào dầu mỏ và khí đốt tự nhiên để sản xuất urê, thì Trung Quốc – quốc gia giàu tài nguyên than – đã phát triển một hệ thống thay thế hiện chiếm khoảng 80% năng lực sản xuất của cả nước.
Theo các nhà phân tích trong ngành, điều này cho phép Trung Quốc duy trì sản lượng xuất khẩu urê hàng năm khoảng 5 triệu tấn, cung ứng cho các nền kinh tế nông nghiệp lớn như Ấn Độ và Brazil.
Từ phòng thí nghiệm đến vị thế thống trị toàn cầu
"Ngành công nghiệp hóa chất than của Trung Quốc đang dẫn đầu thế giới cả về quy mô lẫn trình độ công nghệ", ông Wang Xiujiang, Phó Tổng thư ký Liên đoàn Công nghiệp Dầu khí và Hóa chất Trung Quốc khẳng định trong một cuộc phỏng vấn.
Ông Wang, người bắt đầu nghiên cứu ngành này từ năm 2005, mô tả bước tiến của Trung Quốc trong lĩnh vực này là "khổng lồ".
Trong suốt sự nghiệp kéo dài hai thập kỷ của mình, ông đã chứng kiến hàng loạt công nghệ chuyển dịch từ phòng thí nghiệm ra ứng dụng công nghiệp quy mô lớn, với một số công nghệ đạt mức sản lượng hàng triệu tấn.
"Thành tựu xuất sắc này được xây dựng trên nền tảng nhiều thập kỷ nghiên cứu khoa học kiên trì của Trung Quốc", ông lưu ý.
Minh chứng rõ nét nhất có lẽ là sự đột phá và ứng dụng đại trà công nghệ chuyển hóa than thành olefin bắt nguồn từ một phòng thí nghiệm của Trung Quốc.
Được mệnh danh là "lương thực của ngành công nghiệp", olefin là nguyên liệu thô sống được sử dụng để sản xuất ra hàng chục ngàn sản phẩm, bao gồm chất dẻo, sợi tổng hợp và cao su.
Trong khi việc tổng hợp methanol từ than đã tương đối hoàn thiện vào những năm 1980, bước thứ hai – chuyển đổi methanol thành olefin – vẫn là một bài toán hóc búa mang tính toàn cầu. Vào thời điểm đó, hai nhóm nghiên cứu tại Viện Vật lý Hóa học Đại Liên – trực thuộc Học viện Khoa học Trung Quốc (CAS) danh giá – đã được giao trọng trách cùng hợp tác phát triển.
Sau nhiều năm kiên trì tiến bước bất chấp những khó khăn về kinh tế, đội ngũ đã trình diễn công nghệ hóa chất than thành olefin ở quy mô công nghiệp đầu tiên trên thế giới và chính thức đi vào vận hành thương mại từ năm 2011.
Vào năm 2025, dự án sản xuất olefin từ than lớn nhất thế giới đã chính thức đi vào hoạt động toàn diện tại Ngạc Nhĩ Đa Tư, sử dụng công nghệ DMTO thế hệ thứ ba để cho ra lò hơn 3 triệu tấn olefin mỗi năm.
Dự án ứng dụng các quy trình khí hóa than, tinh chế và tổng hợp methanol để sản xuất olefin, cuối cùng được chế biến để sản xuất mọi thứ, từ đồ nhựa, hành lý, quần áo cho đến vật liệu hàng không vũ trụ.
"Công nghệ này đã dẫn dắt và nâng đỡ sự phát triển thần tốc của ngành công nghiệp chuyển hóa than thành olefin của Trung Quốc. Nó đóng một vai trò quan trọng trong việc giảm bớt tình trạng khan hiếm nguồn cung dầu mỏ, đảm bảo an ninh năng lượng và sự vận hành ổn định của chuỗi ngành công nghiệp hóa dầu", ông Liu Zhongmin, nhà khoa học dẫn dắt công cuộc đổi mới và là Giám đốc Viện Đại Liên, chia sẻ với tờ China Science Daily .
Bắc Kinh có mọi lý do để hậu thuẫn cho các ngành công nghiệp dựa trên than đá của mình.
Như ông Tu tại Agora Energy nhận định: "Mức độ phụ thuộc vào nhập khẩu dầu thô của Trung Quốc đã vượt quá 70%, trong khi phụ thuộc vào nhập khẩu khí đốt tự nhiên là khoảng 40%. Trong bối cảnh đó, những biến động của thị trường bên ngoài và sự bất ổn địa chính trị đương nhiên càng làm gia tăng tầm quan trọng của an ninh năng lượng".