Sửa Luật Thương mại điện tử kỳ vọng tạo ra sân chơi công bằng

Từ giữa tháng 7/2025, TikTok Shop thực hiện tăng phí dịch vụ đối với nhà bán hàng trên sàn, cao gấp nhiều lần mức cũ. Phí hoa hồng nền tảng mới áp dụng cho nhà bán hàng tiêu chuẩn tăng từ 4% lên 10 - 12% với mặt hàng thời trang, 4-12% với mặt hàng nhà cửa và đời sống hay 8,5 - 12% với hàng tạp hóa, sức khỏe - làm đẹp, mẹ bé…

Nếu cộng thêm với phí giao dịch là 5% trên mỗi đơn hàng giao thành công, nhà bán hàng trên TikTok Shop có thể phải trả đến 17% doanh thu, chưa tính các chi phí khác như khuyến mãi, tiền vận chuyển.

Động thái này diễn ra không lâu sau khi các nền tảng lớn khác như Shopee cũng đã có những điều chỉnh tương tự trong lộ trình tăng phí của mình.

Việc các nền tảng thương mại điện tử (TMĐT) điều chỉnh phí dịch vụ là một hoạt động kinh doanh bình thường nhằm tối ưu hóa vận hành và lợi nhuận. Tuy nhiên, khi các sàn lớn, đặc biệt là các doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài gần như đồng loạt tăng phí sau một thời gian dài trợ giá đã làm xuất hiện nhiều ý kiến về sự thay đổi trong cấu trúc thị trường và "luật chơi".

Từ trợ giá đến "khóa" hệ sinh thái

Có thể thấy, giai đoạn đầu thâm nhập thị trường Việt Nam của các sàn TMĐT lớn được đánh dấu bằng những chiến dịch trợ giá và khuyến mãi quy mô lớn. Các chương trình miễn phí vận chuyển, vô số voucher giảm giá được tung ra nhằm thu hút một lượng người dùng và nhà bán hàng khổng lồ trong thời gian ngắn nhất. Chiến lược này tuy tốn kém, nhưng đã tạo ra một vị thế gần như không thể thiếu của các sàn trong hoạt động kinh doanh của hàng triệu người bán.

Khi đã có được thị phần và sự phụ thuộc từ người bán, các nền tảng bắt đầu củng cố vị thế bằng cách xây dựng một hệ sinh thái dịch vụ hỗ trợ khép kín. Một trong những biểu hiện rõ nhất là việc người dùng không còn được tự do lựa chọn đơn vị vận chuyển.

Thay vào đó, các thuật toán của sàn sẽ tự động chỉ định một đơn vị logistics "chiến lược", thường là công ty con hoặc đối tác thân hữu của nền tảng đó. Tương tự, một số sàn cũng thiết lập ví điện tử thanh toán riêng và không cho phép kết nối với các ví điện tử khác, hướng người dùng vào việc sử dụng dịch vụ do chính họ cung cấp.

Cách làm này về cơ bản đã thay đổi vai trò của sàn từ một nền tảng trung gian kết nối trở thành một nhà cung cấp dịch vụ toàn diện, nơi họ kiểm soát những khâu quan trọng nhất trong quá trình giao dịch.

Hoàn thiện khung pháp lý để phù hợp với sự phát triển của kinh tế số 

Các chuyên gia đánh giá, khi một nền tảng kiểm soát được cả lượng người dùng lẫn các dịch vụ hỗ trợ quan trọng như logistics và thanh toán, họ sẽ có một quyền lực thị trường đáng kể. Lúc này, việc điều chỉnh tăng phí sàn trở thành một bước đi kinh doanh có thể dự báo trước.

Nhà bán hàng, vốn đã phụ thuộc vào lượng truy cập khổng lồ từ nền tảng, gần như không có lựa chọn nào khác ngoài việc chấp nhận mức phí mới. Việc chuyển đổi sang một nền tảng khác đồng nghĩa với rủi ro mất đi doanh thu và tệp khách hàng quen thuộc.

Về lâu dài, điều này có thể tạo ra các tác động đa chiều. Chi phí kinh doanh trên sàn tăng lên, lợi nhuận của nhà bán hàng (phần lớn là các doanh nghiệp vừa, nhỏ và siêu nhỏ) sẽ bị ảnh hưởng. Khảo sát nhiều nhà bán hàng trên sàn TMĐT cho biết, để duy trì hoạt động, họ đã tính đến phương án tăng giá sản phẩm. Khi đó, người tiêu dùng cuối cùng sẽ là người chịu tác động.

Thực tế này cũng được ghi nhận ở các thị trường quốc tế. Các cơ quan cạnh tranh tại nhiều quốc gia đã tiến hành điều tra và xử phạt các tập đoàn công nghệ lớn vì những hành vi tương tự, như sử dụng vị thế thống lĩnh để ưu ái dịch vụ "nội bộ" hoặc áp các điều kiện giao dịch bất lợi cho đối tác. Điều này cho thấy việc duy trì một môi trường cạnh tranh cân bằng trong lĩnh vực TMĐT là một thách thức chung trên toàn cầu.

Trước bối cảnh này, việc hoàn thiện khung pháp lý để phù hợp với sự phát triển của kinh tế số được xem là một yêu cầu cấp thiết. Dự thảo Luật Thương mại điện tử đang được Bộ Công Thương xây dựng và lấy ý kiến được kỳ vọng sẽ đưa ra những giải pháp cho các vấn đề trên.

Trong đó, dự thảo đề xuất quy định các nền tảng số lớn Chủ quản nền tảng TMĐT trung gian là nền tảng số lớn "Không được áp đặt người bán, người mua phải sử dụng dịch vụ thanh toán của một nhà cung cấp hoặc sử dụng dịch vụ logistics của một nhà cung cấp mà không có lý do chính đáng".

Quy định này trao lại quyền lựa chọn cho người bán và người mua, tuy nhiên các nền tảng có thể "lách luật" theo hướng chỉ cho phép người dùng lựa chọn trong 2 nhà cung cấp thay vì mở toàn quyền lựa chọn cho người tiêu dùng với bất kỳ nhà cung cấp nào.

Lãnh đạo một công ty logistics trong nước cho rằng, quy định này nên sửa thành "Không được cản trở, hạn chế người dùng thực hiện quyền lựa chọn tổ chức cung cấp dịch vụ thanh toán và dịch vụ logistics".

Nội hàm "không được cản trở, hạn chế người dùng thực hiện quyền lựa chọn" có ý nghĩa rộng hơn so với "không được áp đặt" trong Dự thảo Luật. Đồng thời, quy định này cũng được tiếp thu từ quy định của Điều 6.6. Đạo luật Thị trường Kỹ thuật số của Liên minh Châu Âu.

Dự thảo Luật Thương mại điện tử đang được Bộ Công Thương xây dựng và lấy ý kiến được kỳ vọng sẽ đưa ra những giải pháp cho một môi trường cạnh tranh cân bằng

Một quy định khác được nêu trong dự thảo là Tổ chức cung cấp dịch vụ logistics hỗ trợ thương mại điện tử có trách nhiệm "Có cơ chế và biện pháp kiểm tra thông tin, hồ sơ, giấy tờ kèm theo hàng hóa trước khi thực hiện vận chuyển; từ chối vận chuyển hàng hóa thuộc danh mục hàng cấm kinh doanh, hàng giả, hàng hóa không rõ nguồn gốc, xuất xứ hoặc hàng hóa vi phạm quy định pháp luật khác".

Tuy nhiên, trên thực tế, việc yêu cầu chủ thể vận chuyển phải tự xác định tính hợp pháp của hàng hóa và hệ thống hóa các loại hóa đơn, chứng từ đi kèm là điều vô cùng khó khăn. Đặc thù pháp lý mỗi loại hàng hóa sẽ có những yêu cầu chứng từ kèm theo khác nhau, các chứng từ này rất đa dạng và phức tạp. Bên vận chuyển không thể có đủ năng lực chuyên môn để xác định tính hợp pháp của chứng từ.

Do đó, một số chuyên gia logistics cho rằng nên sửa quy định này thành: Tổ chức cung cấp dịch vụ logistics hỗ trợ thương mại điện tử có trách nhiệm "a) Có cơ chế kiểm tra nội dung hàng hóa trước khi thực hiện vận chuyển và phải từ chối vận chuyển hàng hóa thuộc danh mục hàng cấm kinh doanh, từ chối hàng giả, hàng hóa không rõ nguồn gốc, xuất xứ hoặc hàng hóa vi phạm quy định pháp luật khác nếu phát hiện trong quá trình cung cấp dịch vụ".

Bên cạnh đó, để giải quyết vấn đề cạnh tranh bằng năng lực tài chính ở giai đoạn đầu, các chuyên gia cho rằng dự thảo cũng cần đưa ra quy định các nền tảng lớn "Không bán hàng hóa, cung ứng dịch vụ dưới giá thành toàn bộ dẫn đến hoặc có khả năng dẫn đến loại bỏ đối thủ cạnh tranh. Điều này nhằm ngăn chặn các hành vi "đốt tiền" để giành thị phần, một chiến lược có thể làm méo mó thị trường và loại bỏ các doanh nghiệp nhỏ hơn.

Những quy định như vậy vốn là xu thế chung trên thế giới nhằm kiểm soát các hành vi cạnh tranh không lành mạnh của các nền tảng thống lĩnh.

Chẳng hạn, Đạo luật Thị trường Kỹ thuật số (Digital Markets Act - DMA) của Liên minh Châu Âu, tại Điều 6, đã đưa ra một danh sách các nghĩa vụ mà các "gatekeeper" (nền tảng gác cổng) phải tuân thủ, trong đó bao gồm việc cấm tự ưu ái (self-preferencing), tức là không được đối xử với sản phẩm, dịch vụ của mình thuận lợi hơn so với các đối thủ cạnh tranh trên cùng nền tảng.

Tương tự, Hàn Quốc cũng đang thúc đẩy các dự luật nhằm điều chỉnh hành vi của các nền tảng lớn, trong đó "tự ưu ái" và các hành vi ngăn cản cạnh tranh khác là đối tượng bị giám sát chặt chẽ. Việc cấm bán dưới giá thành có thể được xem là một công cụ để thực thi nguyên tắc không tự ưu ái này, ngăn các nền tảng dùng sức mạnh tài chính để loại bỏ đối thủ một cách phi cạnh tranh.

Theo các chuyên gia, sự ra đời của một hành lang pháp lý rõ ràng không nhằm mục đích kìm hãm sự phát triển của các nền tảng, mà là để đảm bảo thị trường vận hành một cách minh bạch, bền vững. Điều này không chỉ bảo vệ quyền lợi của các doanh nghiệp nhỏ và người tiêu dùng, mà còn góp phần vào sự phát triển lâu dài và lành mạnh của toàn bộ nền kinh tế số Việt Nam.