Từ nỗi đau theo trọn đời một Anh hùng Lao động đến bông lúa 1.247 hạt tặng Thủ tướng Phạm Minh Chính

Bông lúa 1.247 hạt, với chiếc lá vươn thẳng, trong bức ảnh ông chụp cùng Thủ tướng Phạm Minh Chính là một hình ảnh rất đẹp – một năng suất đã bỏ xa khái niệm “được mùa” của thế hệ cha ông. Trong khoảnh khắc ấy, ông nghĩ đến điều gì?

AHLĐ Trần Mạnh Báo : Tôi sinh sau năm 1945 vài năm. Nhưng nạn đói năm ấy chưa bao giờ rời khỏi ký ức. Trong một dịp giỗ ông bà ngoại, hai ngày giỗ chỉ cách nhau đúng một tuần, tôi hỏi mẹ vì sao ông bà lại mất gần nhau thế? Mẹ tôi nói: ông bà đều chết vì đói. Vì thế mẹ tôi mồ côi từ khi còn rất nhỏ.

Năm ấy, Thái Bình người chết như ngả rạ. Bác trai và anh họ tôi cũng mất. Hàng xóm phải tháo cánh cửa gỗ duy nhất của nhà bác, ghép lại làm quan tài, chôn chung hai cha con. Mãi đến khoảng 2-3 năm trước, gia đình bác tôi mới tìm được được mộ phần của người thân khi người dân đi làm đồng phát hiện hai bộ hài cốt nằm chung một chỗ.

Mẹ tôi kể rất nhiều chuyện khủng khiếp về nạn đói. Những đoàn người đói lả, lũ lượt bồng bế, dắt díu nhau đi ngoài đường. Quê tôi trồng một giống khoai lang rất ngon, nhưng phải từ tháng 11 đến tháng 5 mới thu hoạch. Đoàn người ấy vì quá đói, đã nhổ cả rễ khoai để ăn. Loại khoai này nếu ăn sống nhiều sẽ gây tiêu chảy. Rất nhiều người đã chết vì thế.

Nhưng điều khiến tôi day dứt đến hết đời, là sau này, em trai tôi vẫn chết – vì chính loại khoai ấy. Nó đi chăn trâu, vì đói quá đã đào khoai để ăn. Khi ấy tôi là anh cả, một mình phải trông nom đàn em nhỏ 7 đứa để bố mẹ đi làm...

… Giá như lúc đó tôi lớn hơn, hiểu biết hơn thì sẽ rang gạo, lấy nước gạo rang cho em uống thì có lẽ, nó đã không mất nước… và có thể đã không chết. Nhưng hoàn cảnh khi ấy quá đói khổ. Buổi trưa, lúc bố mẹ về ăn cơm, em tôi đã chết lạnh cứng trong buồng từ lúc nào không ai hay…

Có phải chính những ký ức đau xót đó đã khiến ông quyết định gắn trọn đời với nông nghiệp – ngay cả khi có cơ hội làm cán bộ Nhà nước?

AHLĐ Trần Mạnh Báo : Gia đình tôi rất nghèo. Bố hoạt động cách mạng xa nhà, một mình mẹ tôi phải bươn chải làm đủ mọi việc để nuôi đàn con nhỏ. Tôi nhớ mãi hình ảnh mẹ tôi chỉ vừa sinh em bé được 2 ngày, đã phải ra đồng đi cấy. Mùa đông, đêm rất lạnh. Tôi là anh cả nên phải lo nhóm bếp, luộc nồi khoai, nồi sắn hoặc ít rau dại. Cả nhà ngồi kín bên bếp lửa và ngủ trên rơm rạ, dùng chiếu làm chăn. Tuổi thơ của tôi gắn chặt với tất cả công việc nặng nhọc của nhà nông.

Một ký ức khác theo tôi suốt đời là đêm cuối thu, đầu đông năm 1963. Khi đó, tôi 13 tuổi. Bố tôi chuẩn bị ra biển. Mẹ tôi vừa sinh em, không dậy nổi, nên tôi phải thay bà chuẩn bị đồ cho bố ra khơi. Tất cả hành trang chỉ là ít đồ nghề đánh cá, một nắm cơm trắng gói trong mo cau và một củ khoai lang nướng to bằng cái ấm nước. Tôi ngồi ở cửa, nhìn theo bóng bố đi qua cánh đồng trơ trọi và ra biển trong đêm trăng lạnh lẽo. Bóng dáng ông lọt thỏm giữa không gian mênh mông. Và ngày đi không hẹn trở về với biết bao hiểm nguy trước mắt. Khi ấy, tôi cứ tự hỏi: Sao số phận người nông dân lại khổ đến tận cùng như thế? Và suốt đời tôi đau đáu vì một lời thề: Nếu có thể sống làm người, tôi nhất định sẽ phải làm gì đó giúp những người nông dân đỡ khổ.

Sau chiến tranh, tôi là một thương binh. Khi ấy, tôi có cơ hội đi học tiếp để trở thành cán bộ tuyên giáo – một con đường phù hợp với những người đã được rèn luyện nhưng sức khỏe không còn cho phép lao động nặng. Nhưng tôi từ chối. Chỉ vì tôi muốn trở về quê làm nông nghiệp.

May mắn, tôi có một người chú đang công tác tại Ban Khoa giáo Tỉnh ủy, phụ trách theo dõi lĩnh vực nông nghiệp. Tôi nói với chú: “Chú xin cho cháu về, chỉ cần là làm nông nghiệp thì làm gì cũng được”.

Thế là tôi được giới thiệu về Ty Nông nghiệp Thái Bình. Năm ấy tôi mới 25 tuổi. Khi đạp xe từ thị xã về các trại giống, qua những cánh đồng bên bờ sông… lòng tôi thực sự phấn khởi và vui sướng.

Những năm đầu, tôi trải qua nhiều vị trí, từ công nhân ở trại truyền giống lợn Hưng Hà đến tạp vụ ở văn phòng công ty... Trong suốt quá trình đó, tôi ngày làm, đêm học. Đến 1980, tôi thi đỗ Đại học Nông nghiệp. Đó là quãng thời gian rất dài, rất vất vả, nhưng cũng chính là lúc tôi rèn luyện, học hỏi được nhiều nhất. Và tôi biết rất rõ: con đường mình chọn, dù gian nan, nhưng là hướng đi không thể khác.

Nhìn lại quãng đường từ cậu bé lớn lên giữa đói nghèo, đến thương binh chọn về quê làm nông nghiệp, có thể thấy mọi quyết định của ông đều xoay quanh một điều: làm sao để người nông dân bớt khổ. Vậy năm 1986, khi viết đề án đổi mới và khoán đất đến từng người lao động, điều gì đã khiến ông tin rằng đây là con đường nhất định phải đi?

AHLĐ Trần Mạnh Báo : Tôi bắt đầu nghĩ đến chuyện phải đổi mới từ rất sớm- năm 1975, ngay khi tôi bắt đầu về làm việc ở Thái Bình. Suốt hơn 10 năm sau đó, tôi vừa làm, vừa học, vừa quan sát cách vận hành của các doanh nghiệp nông nghiệp quốc doanh.

Cơ chế khi ấy là sản xuất tập trung. Mọi tài sản đều là của Nhà nước nên chẳng ai chịu trách nhiệm đến cùng. Vì thế, hiệu quả rất thấp. Công nhân làm theo công điểm, đủ ngày thì lĩnh lương. Thu nhập chủ yếu là lương thực phân theo sổ. Có lúc, tôi phải đi xin từng cuộn chỉ, cái kim để chia cho họ. Và tôi luôn tự hỏi: cứ như vậy thì làm sao phát triển được?

Ba năm phụ trách Phòng Kế hoạch càng cho tôi thấy rõ bất cập. Việc lập kế hoạch chỉ là lấy số liệu cũ cộng thêm 5% mà không cần tính chi phí, lỗ – lãi hay đánh giá hiệu quả.

Nhưng cột mốc chỉ thật sự xảy ra vào năm 1986. Đêm mùng 5 rạng ngày 6/9/1986, cơn bão số 5 năm 1986 mà đến nay vẫn là trận bão lớn nhất lịch sử Thái Bình đã dội thẳng vào trại lúa giống Đông Cơ. Sau bão, tôi đi thăm hơn 100 công nhân ở đó. Họ sống chen chúc trong những căn phòng chật hẹp chỉ chừng 10m2, thiếu thốn đủ thứ, đến nước sinh hoạt cũng chẳng có. Trong hoàn cảnh ấy, tỉnh lại quyết định lấy hai dãy nhà công nhân giao cho một xí nghiệp Thủy tinh. Thế là có tới 42/100 người, cả nam lẫn nữ không còn chỗ ở, không vốn liếng… Tất cả được giao cho tôi phụ trách.

Khi thấy tôi về đó, mấy chị lớn tuổi ôm tôi khóc: “Chẳng còn gì cả, bão đã quét sạch cả nhà cửa, làm sao một mình em lo được cho hơn 100 người?”

Thương những người công nhân, tôi để lại 3 đứa con ở nhà – đứa lớn nhất mới 4 tuổi – để nhận nhiệm vụ đó. Rất may, khi nghiên cứu nghị quyết ĐH Đảng VI, tôi nhận ra đây là một cơ hội lớn. Tôi bắt đầu xây dựng đề án đổi mới nông nghiệp quốc doanh, khoán sản phẩm cuối cùng đến từng người lao động. Khi báo cáo lên Bí thư Tỉnh ủy thì ông bảo: “Cái này chú cứ làm, nhưng có gì thì phải báo anh ngay vì nó rất hay, nhưng lại trái với cơ chế.”

Chỉ sau một năm khoán, năng suất lúa tăng hơn 20%, ruộng không còn bỏ hoang, đời sống người lao động thay đổi rõ rệt.

Một năm sau, phóng viên Thanh Đạm của báo Nhân Dân (sau này là TBT báo Lâm Đồng) đã viết bài với tựa đề “Cách khoán mới ở trại lúa Đông Cơ”. Ngay sau khi đăng tải, bài báo đó đã làm rung chuyển ngành nông nghiệp. Rất nhiều nơi phản đối, cho rằng khoán như vậy là sai với kinh tế xã hội chủ nghĩa. Nhưng tôi nói thẳng: Nghị quyết ĐH VI đã có, nếu lúc này không làm là có tội với lịch sử.

Sau năm 1986, ThaiBinh Seed (khi ấy là Cty Giống Lúa Thái Bình) gần như phải đi lên từ con số 0. Ngoài quyết định đổi mới cơ chế, theo ông, đâu là nền tảng cốt lõi đã giúp doanh nghiệp từng bước đứng dậy và bứt phá cho đến hôm nay?

AHLĐ Trần Mạnh Báo : Với tôi, nền tảng cốt lõi có thể gói lại trong 6 chữ: Trí tuệ – Công nghệ – Quan hệ.

Khi chính thức làm giám đốc, có một anh bên Bộ Tài chính giới thiệu cho tôi người làm tư vấn chiến lược. Buổi chiều mùa đông năm 2000, chúng tôi ngồi ở quán cà phê nhỏ gần ga Hà Nội. Anh ấy hỏi tôi: công ty anh có nguồn lực thế nào? Chẳng hạn như nhân sự, khoa học công nghệ, nguồn vốn, cơ sở vật chất?

Tôi nói thật: công ty có tất cả 418 người nhưng hơn 30% mù chữ, chỉ khoảng 70 người biết chữ; cơ sở vật chất gần như không có gì ngoài đất ruộng; thương hiệu chưa hình thành; vốn thì không có, cơ sở vật chất chủ yếu cũ nát từ thời chiến tranh không có gia trị gì.

Sau khi nghe tôi trình bày, anh ấy nhấp ly cà phê rồi nói thẳng: “Trường hợp này tôi không thể tư vấn được.” Câu nói đó rất đau, nhưng cũng buộc tôi phải tự đi tìm lời giải.

May mắn là thời điểm ấy tôi đang học văn bằng hai Quản trị Kinh doanh. Tôi chọn luôn đề tài xây dựng chiến lược phát triển cho chính công ty mình để nghiên cứu. Ba năm sau, đề án đó được đánh giá là xuất sắc nhất trong chương trình xây dựng chiến lược của tỉnh Thái Bình. Từ đó, tôi xác định rõ ba trụ cột phát triển: Con người – Khoa học công nghệ – Quan hệ hợp tác, và viết gọn lại thành sáu chữ tôi vừa nói.

Trong ba trụ cột ấy, con người là then chốt. Tôi đào tạo lại toàn bộ đội ngũ: ai chưa biết chữ thì cho đi học chữ; người trẻ thì cho học đại học; có người bắt đầu học lại từ lớp 5 cho đến khi tốt nghiệp Đại học. Năm 2001, tôi cử hai cán bộ sang Trung Quốc học ngoại ngữ và kỹ thuật sản xuất lúa lai F1, chỉ 6 tháng mà chi phí lên tới 500 triệu đồng – một số tiền rất lớn lúc bấy giờ, đủ mua vài mảnh đất. (một lô đất 100 m2 ở đầu san bay Gia Lâm lúc đo giá chỉ 12,5 triệu đồng)

Việc đó khiến tôi bị khiếu kiện lên tới Tỉnh uỷ vì bị cho là lãng phí. Nhưng tôi nói rõ: không có ngoại ngữ thì không thể hợp tác quốc tế, không thể tiếp cận tri thức mới. Và không chỉ nhân viên, chính tôi cũng tự học ngoại ngữ, tin học.

Song song với đó, tôi chủ động gia nhập Hiệp hội Giống châu Á – Thái Bình Dương, ký hợp tác nghiên cứu với các viện, trường ĐH trong và ngoài nước. ThaiBinh Seed trở thành đơn vị đầu tiên ở Việt Nam bảo hộ bản quyền giống – một bước đi mang tính nền móng.

Đó là con đường tôi lựa chọn. Và cũng là con đường giúp ThaiBinh Seed, từ một doanh nghiệp Nhà nước đi lên trong gian khó, từng bước hình thành năng lực cạnh tranh và đứng vững cho đến ngày hôm nay.

Trên hành trình đổi mới và mở đường ấy, theo ông, đâu là thách thức lớn nhất?

AHLĐ Trần Mạnh Báo : Với tôi, thử thách lớn nhất là phải vượt qua những hoài nghi và định kiến của xã hội. Khi mình làm khác số đông, phản ứng đầu tiên bao giờ cũng là phủ nhận. Người ta nói: “Cả nước đều làm như thế, sao anh lại làm khác?” Có người còn cảnh báo: “Làm thế này không cẩn thận là vào tù.”

Khi tôi nghiên cứu đưa ra giống lúa thuần, nhiều người không tin. Họ nói cả nước cấy lúa lai, anh lại đi làm lúa thuần. Giờ thì cả nước làm lúa thuần, rất ít nơi còn cấy giống lai.

Một thử thách lớn xảy ra năm 2013, khi miền Bắc trải qua đợt rét lịch sử hiếm gặp trong gần 40 năm. Hơn 100.000 hecta lúa bị lép. Do quy mô sản xuất lớn, ThaiBinh Seed trở thành tâm điểm chỉ trích. Tôi bị 11 tỉnh đồng loạt gửi đơn khiếu nại tới tận Quốc hội. Lúc ấy, chính tôi cũng không biết phải biện giải thế nào.

Nhưng Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp Cao Đức Phát đã lên tiếng rất công bằng, khẳng định đây là tác động bất thường của thời tiết chứ không phải lỗi của doanh nghiệp. Không dừng ở đó, tôi quyết định bỏ tiền hỗ trợ toàn bộ hơn 1.063 tấn giống cho nông dân gieo cấy lại. Kết quả, lúa sinh trưởng tốt, không bị lép. Chính thực tế ấy đã trả lời tất cả.

Sau này, giống lúa từng bị nghi ngờ đó được công nhận là Thương hiệu Quốc gia năm 2022 – trở thành một trong hai giống đầu tiên đạt danh hiệu này.

Qua sự việc ấy, tôi cũng nhận ra một điều: nhiều bà con vì thói quen cấy sớm để “ăn Tết” nên gặp rét đúng thời điểm nhạy cảm của cây lúa. Vì vậy, ngoài hỗ trợ giống, chúng tôi còn chi hơn 3 tỷ đồng để tập huấn kỹ thuật cho nông dân.

Làm nông nghiệp, nếu không sát sao cùng người nông dân đến tận cùng, thì không thể bền vững.

Sau tất cả những thử thách đã đi qua, nếu nhìn rộng ra ở tầm quốc gia, ông kỳ vọng ThaiBinh Seed sẽ góp một phần như thế nào để nông nghiệp Việt Nam có vị thế vững vàng hơn trên bản đồ nông nghiệp thế giới?

AHLĐ Trần Mạnh Báo : Chỉ trong hơn 40 năm kể từ Đổi mới, Việt Nam đã đi một chặng đường rất dài: từ một quốc gia thiếu đói, giờ đây, mỗi năm, chúng ta xuất khẩu hơn 8 triệu tấn gạo, trong khi dân số chỉ hơn 100 triệu người và diện tích đất trồng lúa khoảng 3,5 triệu hecta – chưa bằng 1/3 Thái Lan. Điều đó cho thấy lợi thế của Việt Nam không nằm ở quy mô đất đai hay nhân lực, mà ở cách tổ chức sản xuất, trình độ canh tác và đặc biệt là giống cây trồng.

Tôi cho rằng nông nghiệp Việt Nam không chỉ có lúa gạo. Nếu khai thác đúng thế mạnh, Việt Nam hoàn toàn có thể trở thành một cường quốc nông nghiệp.

Trong bức tranh đó, ThaiBinh Seed xác định rõ vai trò của mình. Chúng tôi không chạy theo việc xuất khẩu giống bằng mọi giá, bởi giống cây trồng phụ thuộc rất chặt vào điều kiện tự nhiên. Trên thực tế, hầu hết các quốc gia đều tự chủ giống của họ; chỉ giống lai mới phụ thuộc nhiều vào nhập khẩu. Ở Việt Nam, diện tích lúa lai chỉ chiếm chưa tới 5%, còn lại là giống thuần – và năng suất giống thuần Việt Nam hiện nay không hề thua kém giống nước ngoài.

Vì vậy, hướng đi của chúng tôi là làm chủ giống trong nước, chọn tạo những giống lúa ổn định, thích ứng với từng vùng sinh thái và biến đổi khí hậu, đồng thời nâng giá trị hạt gạo thông qua chế biến sâu và xây dựng thương hiệu. Chúng tôi đầu tư vào nhà máy chế biến, ưu tiên thị trường nội địa, bởi xuất khẩu gạo thô giá thấp thì giá trị gia tăng không cao, trong khi gạo chất lượng cao hoàn toàn có thể tạo ra giá trị bền vững hơn.

Với cá nhân ông, sau tất cả, đâu là sự ghi nhận khiến ông cảm thấy con đường đã chọn – vì người nông dân – là đúng đắn và có ý nghĩa nhất?

AHLĐ Trần Mạnh Báo : Với tôi, cách làm từ trại lúa Đông Cơ chính là phát súng mở đầu cho cuộc đổi mới của nông nghiệp quốc doanh. Khi nhiều đồng chí lãnh đạo Trung ương về đây khảo sát, đồng chí Nguyễn Đức Bình (người trực tiếp chắp bút cho Nghị quyết 10) đã nói một câu tôi nhớ mãi: “Chỉ khi nào người lao động được hưởng giá trị từ chính sáng tạo của họ, thì họ mới quan tâm đến kết quả”. Khi nghe câu đó, tôi xúc động vì biết mình đã được ghi nhận.

Năm 1991, tôi được trao Huân chương Lao động – cũng là huân chương đầu tiên của ngành nông nghiệp trong thời kỳ đổi mới. Đến năm 2020, tôi được phong tặng danh hiệu Anh hùng Lao động. Và cuối năm 2025 vừa qua, ThaiBinh Seed tiếp tục được phong tặng danh hiệu Anh hùng Lao động. Khi cả cá nhân và tập thể cùng được ghi nhận, đó là vinh dự rất lớn, nhưng trách nhiệm thì còn lớn hơn nhiều.

Cả đời tôi chưa từng khóc, kể cả khi bị thương ngoài chiến trường hay lúc phải đối mặt giữa lằn ranh sinh - tử. Nhưng khi tập thể ThaiBinh Seed được phong tặng danh hiệu Anh hùng Lao động, tôi khóc. Tôi đã khóc vì nhớ lại khát vọng từ thuở nhỏ: làm sao để giúp người nông dân bớt khổ. Nếu mỗi người nông dân hôm nay đều có thêm một bát cơm, thêm một chút tiền đưa con đi học, để những đứa trẻ ấy sau này trở thành người có ích cho xã hội, thì đó chính là giá trị lớn nhất của những hạt giống mà chúng tôi làm ra.

Danh hiệu là sự ghi nhận, nhưng điều khiến tôi yên lòng nhất là những gì chúng tôi tiên phong thực hiện đã lan tỏa, góp phần tạo nền tảng để Việt Nam từ một quốc gia thiếu ăn trở thành một trong những nước xuất khẩu gạo hàng đầu thế giới.