Bản chất của lạm phát: Tại sao giá cả hàng hóa tăng lên ngay cả khi nhu cầu không thay đổi?

Câu trả lời nằm ở bản chất của lạm phát và sự thay đổi âm thầm của sức mua đồng tiền theo thời gian.

Lạm phát không chỉ đến từ nhu cầu

Lạm phát được hiểu là sự gia tăng mặt bằng giá chung trong nền kinh tế, đồng nghĩa với việc mỗi đơn vị tiền tệ mua được ít hàng hóa và dịch vụ hơn trước. Điều quan trọng là lạm phát không chỉ xuất phát từ cầu tăng, mà còn đến từ nhiều yếu tố khác, trong đó có những yếu tố không liên quan trực tiếp đến hành vi tiêu dùng.

Trong nhiều giai đoạn, nhu cầu tiêu dùng có thể đi ngang, nhưng giá vẫn tăng do chi phí sản xuất, chi phí lưu thông và các yếu tố tiền tệ thay đổi.

Khi chi phí tăng, giá buộc phải tăng

Một trong những nguyên nhân cốt lõi khiến giá hàng hóa tăng dù nhu cầu không đổi là lạm phát chi phí đẩy. Doanh nghiệp phải đối mặt với chi phí đầu vào ngày càng cao, từ nguyên liệu, năng lượng, vận chuyển cho đến tiền lương và các khoản tuân thủ. Ngay cả khi sản lượng không đổi, chi phí để duy trì hoạt động sản xuất – kinh doanh vẫn tăng lên theo thời gian.

Ngay cả khi doanh nghiệp không bán được nhiều hàng hơn, việc duy trì sản xuất ở mức cũ đã tốn kém hơn, buộc họ phải điều chỉnh giá để bù đắp chi phí. Trong trường hợp này, giá tăng không phản ánh nhu cầu mạnh, mà phản ánh chi phí của toàn bộ chuỗi sản xuất – phân phối.

Vai trò của tiền tệ và lượng tiền trong nền kinh tế

Một yếu tố quan trọng khác là sự thay đổi của lượng tiền trong lưu thông. Khi lượng tiền tăng nhanh hơn tốc độ tăng của hàng hóa và dịch vụ, giá trị mỗi đơn vị tiền tệ giảm xuống, ngay cả khi hành vi mua sắm không thay đổi rõ rệt.

Điều này lý giải vì sao trong nhiều thập kỷ, dù công nghệ phát triển và năng suất tăng, giá danh nghĩa của nhiều mặt hàng vẫn tăng đều theo thời gian. Không phải vì hàng hóa trở nên “quý hiếm” hơn, mà vì đồng tiền mất dần sức mua.

Sức mua của đồng tiền suy giảm như thế nào qua thời gian?

Chỉ khi đặt giá cả trong bối cảnh nhiều thập kỷ, tác động của lạm phát mới hiện rõ. Một khoản tiền từng đủ cho nhiều nhu cầu cơ bản trong quá khứ, theo thời gian chỉ còn đáp ứng được một phần nhỏ hơn. Sự thay đổi này không đến từ một cú sốc cụ thể, mà là kết quả của quá trình giá cả tăng dần và sức mua bị bào mòn qua từng năm.

Sức mua phản ánh khả năng mua sắm thực tế của đồng tiền, chứ không phải giá trị danh nghĩa in trên tờ tiền. Qua nhiều thập kỷ, cùng một số tiền có thể mua ngày càng ít hàng hóa hơn.

Hiện tượng này diễn ra chậm nhưng liên tục, nên thường khó nhận ra trong ngắn hạn. Người tiêu dùng thường chỉ cảm nhận rõ khi so sánh: Giá nhà, giá thực phẩm, giá dịch vụ hiện tại với 10–20 năm trước, mức lương danh nghĩa tăng nhưng cảm giác “dư giả” không cải thiện tương ứng

Đây không phải là sự “bất thường”, mà là đặc tính vốn có của hệ thống tiền tệ hiện đại, nơi lạm phát ở mức vừa phải được xem là trạng thái bình thường của nền kinh tế.

Vì sao cảm giác “đắt đỏ” xuất hiện ngay cả khi lạm phát thấp?

Một điểm đáng chú ý là cảm nhận của người dân về giá cả không phải lúc nào cũng trùng khớp với con số lạm phát công bố. Nguyên nhân nằm ở cơ cấu chi tiêu: Người dân nhạy cảm hơn với các mặt hàng thiết yếu như thực phẩm, nhà ở, y tế, khi những nhóm chi tiêu này tăng nhanh hơn mức trung bình, cảm giác áp lực chi tiêu sẽ rõ rệt hơn

Do đó, ngay cả khi lạm phát tổng thể không cao, giá cả vẫn có thể tạo cảm giác tăng mạnh trong đời sống hằng ngày.

Lạm phát và sự điều chỉnh âm thầm của nền kinh tế

Ở góc nhìn dài hạn, lạm phát phản ánh quá trình điều chỉnh của toàn bộ nền kinh tế trước các thay đổi về chi phí, năng suất, cấu trúc dân số và chính sách tiền tệ. Giá cả tăng không đơn thuần là vấn đề của thị trường, mà là kết quả của: Sự mở rộng của nền kinh tế, sự thay đổi trong cách tạo ra và phân phối giá trị và sự suy giảm dần sức mua của tiền tệ theo thời gian

Hiểu đúng lạm phát giúp lý giải vì sao giá cả có thể tăng ngay cả khi nhu cầu không đổi, và vì sao việc chỉ nhìn vào cung – cầu là chưa đủ để nắm bắt toàn bộ bức tranh.

Hiểu lạm phát để hiểu giá trị thực của tiền

Lạm phát không phải lúc nào cũng là dấu hiệu tiêu cực, nhưng việc không hiểu bản chất của nó dễ dẫn đến những đánh giá sai về thu nhập, tiết kiệm và giá trị tài sản. Khi sức mua của đồng tiền thay đổi theo thời gian, điều quan trọng không chỉ là số tiền kiếm được, mà là tiền đó mua được gì trong dài hạn.

Nhìn lạm phát như một quá trình kinh tế mang tính cấu trúc, thay vì một hiện tượng giá cả đơn lẻ, giúp người đọc hiểu rõ hơn vì sao giá hàng hóa tăng không chỉ vì nhu cầu, mà còn vì đồng tiền đang dần thay đổi giá trị theo thời gian.

Khi nhìn lạm phát trong khung thời gian dài, câu hỏi quan trọng không còn là “giá cả tăng hay không”, mà là đồng tiền đang thay đổi giá trị như thế nào theo thời gian. Đó cũng là chìa khóa để hiểu vì sao cùng một mức thu nhập, ở các thế hệ khác nhau, lại mang những ý nghĩa rất khác.