Chỉ đứng sau Trung Quốc về công nghệ tinh chế đất hiếm, bắt tay với Mỹ nhưng quốc gia châu Á vẫn 'lận đận' trong cuộc đua, nguyên nhân đến từ đâu?

Malaysia, quốc gia đứng thứ hai thế giới về công nghệ tinh chế đất hiếm sau Trung Quốc, đang đối mặt với thách thức trong việc hoàn thiện chuỗi cung ứng để thu được đầy đủ lợi ích kinh tế, theo một báo cáo mới từ Viện Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế Malaysia (ISIS Malaysia).

Trong cuộc họp báo tuần này, ISIS Malaysia nhấn mạnh rằng mặc dù Malaysia có thế mạnh trong lĩnh vực tinh chế quặng đất hiếm, nhưng nước này còn thiếu sản xuất các sản phẩm giá trị cao như nam châm và linh kiện phụ thuộc vào đất hiếm.

Báo cáo chính sách “Từ mỏ đến nam châm” cảnh báo rằng việc tích hợp chuỗi cung ứng khép kín có thể tạo ra đóng góp ước tính 91,9 tỷ ringgit (tương đương 22,4 tỷ USD) vào GDP và tạo ra khoảng 96.900 việc làm vào năm 2050.

Trung Quốc hiện kiểm soát gần 90% hoạt động tinh chế đất hiếm toàn cầu và đã thắt chặt xuất khẩu các công nghệ nam châm vĩnh cửu cùng một số nguyên tố quan trọng. Đây được xem là động thái đáp lại các hạn chế của Mỹ đối với ngành bán dẫn, đồng thời ảnh hưởng trực tiếp đến các ngành công nghiệp năng lượng tái tạo, robot, trung tâm dữ liệu và sản xuất quốc phòng. Từ đó, nhiều quốc gia đang tìm cách xây dựng chuỗi cung ứng ngoài Trung Quốc để giảm phụ thuộc.

“Malaysia hiện đóng vai trò then chốt trong hệ sinh thái đất hiếm toàn cầu với tư cách là một trong số rất ít quốc gia ngoài Trung Quốc có năng lực tinh chế quy mô lớn,” bà Danielle Heinecke, Cao ủy Úc tại Malaysia, cho biết. Bà cũng nhấn mạnh rằng Úc và Malaysia đang là những đối tác chiến lược trong việc xây dựng chuỗi cung ứng khoáng sản quan trọng bền vững và đa dạng.

Công ty khai thác khoáng sản Lynas của Úc hiện vận hành cơ sở tách khoáng sản đất hiếm lớn nhất ngoài Trung Quốc tại Gebeng, phía đông Malaysia, với khả năng xử lý khoảng 22.000 tấn oxit đất hiếm mỗi năm. Hoạt động này đã giúp Malaysia trở thành nhà tinh chế lớn thứ hai thế giới và đóng vai trò cầu nối cho Mỹ, Nhật Bản và Úc trong nỗ lực giảm sự phụ thuộc vào Trung Quốc.

Tuy nhiên, báo cáo cũng cảnh báo những rào cản hành chính giữa chính quyền liên bang và các cơ quan nhà nước đang kìm hãm tham vọng phát triển ngành công nghiệp cạnh tranh toàn cầu. Thứ trưởng Bộ Đầu tư, Thương mại và Công nghiệp Liew Chin Tong cho biết quyết định cấm xuất khẩu đất hiếm thô từ tháng 1/2024 nhằm thúc đẩy chế biến trong nước là đúng đắn, nhưng chỉ là bước đầu trong một hành trình dài.

Cố vấn kỹ thuật Teoh Lay Hock tại Phòng Thương mại Mỏ Malaysia cảnh báo rằng lệnh cấm xuất khẩu quá cứng nhắc có thể làm đình trệ hoạt động thăm dò. “Nếu khai thác mà không thể bán, sẽ không ai đầu tư cả. Chúng tôi không kêu gọi xuất khẩu tự do, nhưng cấm hoàn toàn sẽ làm ngành nghề tê liệt,” ông nói với Nikkei Asia.

Ngoài yếu tố hành chính, môi trường cũng là rào cản với ngành công nghiệp này. Theo giám đốc Cục Khoáng sản và Địa chất Malaysia, ông Sallehuddin Mohamad, chỉ khoảng 18%-19% trữ lượng khoáng sản đất hiếm của Malaysia nằm ngoài các khu bảo tồn rừng và vùng nhạy cảm về môi trường, khiến việc mở rộng khai thác phải cân nhắc kỹ lưỡng.

Một bước tiến quan trọng của Malaysia là thỏa thuận giữa Lynas và JS-Link của Hàn Quốc xây dựng nhà máy sản xuất nam châm vĩnh cửu với công suất 3.000 tấn mỗi năm. Quỹ đầu tư quốc gia Khazanah Nasional cũng đang tìm kiếm đối tác trong lĩnh vực luyện kim và sản xuất nam châm. Malaysia đã ký bản ghi nhớ về khoáng sản quan trọng với Mỹ, đồng thời nâng tầm quan hệ chiến lược với Úc trong lĩnh vực này.

Dù vậy, báo cáo nhấn mạnh rằng chính sách trung lập không đủ để xây dựng sức mạnh công nghiệp nếu thiếu sự phối hợp quản lý giữa liên bang và các bang. “Thập kỷ tới sẽ quyết định liệu Malaysia có thực sự chuyển mình từ khai thác mỏ sang sản xuất nam châm và vươn ra thị trường toàn cầu hay không,” Chủ tịch ISIS Malaysia, ông Faiz Abdullah, nhận định.

Theo Nikkei