Hàng giả xuyên biên giới, thương mại điện tử trở thành 'ma trận' khó kiểm soát

Sáng 16/5, tại TP.HCM, Viện Chống gian lận thương mại và hàng giả (ANCOFI) phối hợp cùng Hội Cựu Công an nhân dân TP.HCM và Trung tâm Phát triển Sở hữu trí tuệ (IPC ) tổ chức chương trình “Tập huấn kiến thức về chống gian lận thương mại , hàng giả và xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ”.

Chương trình thu hút sự tham gia của nhiều cơ quan chức năng, doanh nghiệp và chuyên gia trong lĩnh vực chống hàng giả, quản lý thị trường, sở hữu trí tuệ.

Hàng giả không còn là chuyện nhỏ lẻ

Phát biểu tại chương trình, Tiến sĩ Bùi Văn Quyền, Viện trưởng Viện Chống gian lận thương mại và hàng giả, nhận định hàng giả và gian lận thương mại hiện không còn dừng ở quy mô nhỏ lẻ như trước.

Theo ông Quyền, nhiều đường dây hoạt động dưới “vỏ bọc” doanh nghiệp hợp pháp, tổ chức sản xuất quy mô lớn, có sự phân công từ khâu nhập nguyên liệu, sản xuất đến phân phối. Không ít sản phẩm giả không chỉ tiêu thụ trong nước mà còn len lỏi ra thị trường quốc tế.

Đáng chú ý, thương mại điện tử và chuyển đổi số đang tạo ra thách thức mới cho lực lượng chức năng.

“ Hiện nay, hàng giả không chỉ đi theo đường truyền thống mà còn xuất hiện dày đặc trên các nền tảng trực tuyến, livestream bán hàng, thương mại điện tử xuyên biên giới. Đây là mặt trận rất khó kiểm soá t”, ông Quyền nói.

Theo các chuyên gia, môi trường online giúp đối tượng vi phạm dễ dàng ẩn danh, thay đổi tài khoản liên tục, sử dụng kho hàng phân tán và giao dịch qua nhiều nền tảng khác nhau. Việc kiểm tra, truy vết vì vậy khó khăn hơn nhiều so với hoạt động buôn bán truyền thống.

Đặc biệt, hàng hóa được vận chuyển qua đường tiểu ngạch hoặc các hình thức logistics xuyên biên giới khiến công tác kiểm soát càng phức tạp.

Ông Trần Giang Khuê, Trưởng Văn phòng đại diện miền Nam , Cục Sở hữu trí tuệ, cho biết vấn đề thực thi quyền sở hữu trí tuệ tại Việt Nam hiện chịu áp lực rất lớn từ quốc tế.

Cũng theo ông Khuê, việc chống hàng giả và xâm phạm sở hữu trí tuệ hiện không thể chỉ làm trên giấy tờ mà phải được thực thi thực chất ngoài thị trường. “ Các cơ quan chức năng hiện phải tổng hợp thông tin liên tục từ công an, hải quan, quản lý thị trường để báo cáo Chính phủ hàng ngày ”, ông nói.

Trong bối cảnh Việt Nam đã tham gia hơn 16 hiệp định thương mại tự do (FTA) thế hệ mới, yêu cầu bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ ngày càng khắt khe.

Theo các chuyên gia, nhiều nhà đầu tư nước ngoài xem tài sản trí tuệ là “tài sản cốt lõi”, bao gồm công nghệ, sáng chế, bí quyết kỹ thuật, nhãn hiệu. Nếu môi trường bảo hộ không đủ mạnh, khả năng thu hút đầu tư cũng bị ảnh hưởng.

Đáng lo ngại hơn, việc hàng hóa vi phạm sở hữu trí tuệ hoặc tiêu chuẩn chất lượng có thể khiến hàng Việt bị mất uy tín trên thị trường quốc tế.

Tiến sĩ Bùi Văn Quyền dẫn lại bài học “thẻ vàng thủy sản” của Liên minh châu Âu (EU) để cho thấy hệ lụy khi một quốc gia bị áp dụng biện pháp cảnh báo thương mại.

“ Nếu sản phẩm vi phạm về chất lượng, kiểu dáng, thương hiệu hay sở hữu trí tuệ, không chỉ doanh nghiệp mà hình ảnh quốc gia cũng bị ảnh hưởng ”, ông nói.

Nhiều doanh nghiệp Việt chưa chú trọng sở hữu trí tuệ

Một nội dung được nhiều đại biểu quan tâm là thực trạng doanh nghiệp Việt vẫn chưa chú trọng đúng mức tới tài sản trí tuệ.

Ông Trần Giang Khuê cho biết hiện khoảng 90% sáng chế đăng ký tại Việt Nam thuộc về các tổ chức nước ngoài. Điều này cho thấy doanh nghiệp nội địa còn khá yếu trong việc đầu tư nghiên cứu, đăng ký sáng chế và bảo hộ tài sản trí tuệ.

Theo ông, hàng giả và xâm phạm sở hữu trí tuệ đang tạo ra môi trường cạnh tranh không lành mạnh, ảnh hưởng trực tiếp tới thương hiệu và khả năng phát triển của doanh nghiệp chân chính.

“ Nhà nước đang khuyến khích doanh nghiệp đẩy mạnh đăng ký sáng chế, kiểu dáng công nghiệp, nhãn hiệu để phát triển thương hiệu quốc gia ”, ông Khuê nói.

Ông cũng nhắc tới định hướng “vốn hóa tài sản trí tuệ” theo Nghị quyết 57 của Bộ Chính trị. Theo đó, doanh nghiệp trong tương lai có thể sử dụng nhãn hiệu, sáng chế, công nghệ đã đăng ký để thế chấp vay vốn ngân hàng.

Tuy nhiên, việc biến tài sản vô hình thành giá trị tài chính cụ thể hiện vẫn còn nhiều rào cản. “ Khoảng cách từ tài sản trí tuệ tới giá trị thương mại còn rất lớn, mức độ rủi ro có thể lên tới 90% ”, ông Khuê đánh giá.

Để minh họa cho giá trị của thương hiệu, ông đưa ra ví dụ: cùng là nước nhưng nước sinh hoạt có giá khoảng 5.000 đồng/m³, trong khi một chai nước đóng chai có thương hiệu cũng được bán 5.000 đồng nhờ uy tín, công nghệ và hệ thống phân phối. Tương tự, một ly cà phê bình dân giá 15.000 đồng nhưng khi gắn thương hiệu có thể tăng lên 80.000-85.000 đồng.

Theo các chuyên gia, chống hàng giả hiện không thể chỉ dựa vào một lực lượng đơn lẻ mà cần sự phối hợp liên ngành.

Tiến sĩ Bùi Văn Quyền cho rằng trong bối cảnh tinh giản biên chế, các lực lượng như công an, hải quan, quản lý thị trường, thuế và thanh tra cần tăng cường chia sẻ dữ liệu và phối hợp xử lý nhanh hơn.

Ngoài ra, hệ thống pháp luật cũng cần liên tục cập nhật để theo kịp thủ đoạn mới, đặc biệt là hành vi vi phạm trên không gian mạng và thương mại điện tử xuyên biên giới.

Về mặt pháp lý, ông Trần Giang Khuê lưu ý cần phân biệt rõ hàng giả chất lượng và hàng giả sở hữu trí tuệ. Trong đó, hàng giả chất lượng được xử lý theo các Điều 192 đến 195 Bộ luật Hình sự, còn hàng giả liên quan sở hữu trí tuệ chủ yếu thuộc Điều 225 và 226.

Các chuyên gia cũng khuyến nghị doanh nghiệp cần thường xuyên cập nhật quy định mới trong giai đoạn 2025-2026 để tránh rủi ro pháp lý.

Hiện thủ tục đăng ký sở hữu trí tuệ đã được đơn giản hóa thông qua cổng dịch vụ công trực tuyến liên thông VNeID, đồng thời hỗ trợ qua các nền tảng trực tuyến như Zalo, Facebook nhằm giảm thời gian xử lý hồ sơ.

Bên cạnh vai trò của cơ quan quản lý và doanh nghiệp, các diễn giả cho rằng nhận thức của người tiêu dùng cũng rất quan trọng trong cuộc chiến chống hàng giả.

“ Mỗi người dân cần biết cách nhận diện hàng giả, không tiếp tay tiêu thụ hàng giả và không tự mình sản xuất hàng giả ”, Tiến sĩ Bùi Văn Quyền nhấn mạnh.

Theo các chuyên gia, trong bối cảnh thương mại điện tử phát triển bùng nổ, nếu người tiêu dùng vẫn dễ dãi với hàng nhái, hàng không rõ nguồn gốc thì cuộc chiến chống gian lận thương mại sẽ còn nhiều khó khăn.