Các tàu chở dầu neo ở ngoài khơi đảo Qeshm của Iran, ngày 18/4. (Ảnh: AP)
Tehran từng tin rằng họ đang giành thế thượng phong khi kiểm soát giao thông hàng hải ở eo biển Hormuz, làm tê liệt hoạt động thương mại và chặn đứng khoảng 1/5 nguồn cung dầu và khí tự nhiên hóa lỏng của thế giới. Nhưng sau 6 tuần kể từ khi phát động cuộc chiến, Mỹ đáp trả bằng cách chặn mọi chuyến tàu xuất phát từ các cảng của Iran.
Động thái này đã vô hiệu hóa mạng lưới “tàu bóng tối” của Iran. Trong nhiều năm, đội tàu này né tránh lệnh trừng phạt của Mỹ bằng cách tắt tín hiệu trên biển trước khi vận chuyển dầu bán cho nước khác. Hiện nay, đội tàu chở này không thể xuyên thủng vòng vây của các chiến hạm Mỹ, và bị truy đuổi tới tận Ấn Độ Dương.
Tại Hormuz, “Iran có thể tạo ra cú sốc về niềm tin thị trường. Nhưng gây gián đoạn không đồng nghĩa với kiểm soát. Với lệnh phong tỏa của Mỹ, họ đang phải đối mặt với phép thử thực sự”, ông David Des Roches, cựu quan chức phụ trách chính sách vùng Vịnh tại Lầu Năm Góc, nhận định.
Các tuyến thương mại thay thế không đủ bù đắp. Iran đang tìm cách vận chuyển một phần dầu cho đối tác bằng đường sắt, đồng thời nhập khẩu thực phẩm qua đường bộ từ khu vực Kavkaz và Pakistan. Tuy nhiên, theo Hiệp hội Vận tải biển Iran, đường bộ chỉ bù đắp được khoảng 40% thương mại đường biển.
Nguy cơ khủng hoảng leo thang đã khiến nội bộ chính trị Iran chia rẽ, giữa một bên là phe ôn hòa - như Tổng thống Masoud Pezeshkian, và một bên là phe cứng rắn - nổi bật là lãnh đạo phe bảo thủ Saeed Jalili.
Phe ôn hòa cho rằng nên kiềm chế và đàm phán một thỏa thuận có lợi với Tổng thống Mỹ Donald Trump, người mà họ tin là đang rất muốn sớm thoát khỏi cuộc chiến phức tạp này. Họ lo ngại người dân Iran đang dần mệt mỏi với chiến tranh sau làn sóng chủ nghĩa dân tộc ban đầu.
“Chế độ buộc phải làm điều gì đó để phá vỡ thế bế tắc. Phe ôn hòa muốn có thỏa thuận vì họ cho rằng tiếp tục như thế này sẽ là tự sát về chính trị”, ông Saeid Golkar, chuyên gia nghiên cứu Iran tại Đại học Tennessee ở Chattanooga, nhận định.
Trong khi đó, phe cứng rắn tin rằng Iran cần giành lại thế chủ động quân sự, tái khởi động chiến tranh để đẩy giá dầu tăng vọt và gây thêm sức ép lên ông Trump. Họ cho rằng chiến dịch phong tỏa của Mỹ lần này vượt xa các lệnh trừng phạt trước đây và tương đương hành động chiến tranh, vì vậy Tehran cần phản ứng quân sự.
Ngày 30/4, Lãnh tụ Tối cao Iran Mojtaba Khamenei đưa ra lời đe dọa mới: “Những kẻ ngoại bang làm điều ác sẽ chìm sâu dưới nước”, ông nói trong thông điệp được phát trên truyền hình nhà nước. Nhà lãnh đạo này chưa xuất hiện công khai kể từ khi kế nhiệm cha mình.
“Tehran ngày càng nhìn nhận vấn đề phong tỏa không phải là sự thay thế cho chiến tranh, mà là một biểu hiện khác của nó. Do đó, giới hoạch định chính sách Iran có thể coi việc nối lại chiến tranh sẽ ít tốn kém hơn so với việc tiếp tục chịu đựng bị phong tỏa kéo dài”, ông Hamidreza Azizi, chuyên gia Trung Đông tại Viện nghiên cứu SWP ở Berlin, nhận định.
Các quan chức Iran cho biết Tehran có thể sử dụng những loại vũ khí chưa từng triển khai để tấn công tàu chiến Mỹ, từ tàu ngầm đến cả “cá heo mang thủy lôi”. Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo cũng đe dọa leo thang bằng cách cắt cáp viễn thông dưới biển tại eo Hormuz - có thể gây gián đoạn internet toàn cầu.
Hãng tin Tasnim gần đây công bố bản đồ các tuyến cáp internet dưới biển đi qua eo Hormuz, như một cảnh báo ngầm rằng hạ tầng viễn thông khu vực có thể trở thành mục tiêu.
Cuối tuần qua, Tehran đưa ra đề xuất qua các bên trung gian khu vực: ngừng tấn công tại eo biển để đổi lấy việc chấm dứt hoàn toàn chiến tranh, dỡ bỏ phong tỏa của Mỹ đối với các cảng Iran và hoãn đàm phán về hạt nhân.
Trong khi đó, ông Trump yêu cầu các trợ lý chuẩn bị cho việc kéo dài phong tỏa, có thể duy trì cho tới khi Iran chấp nhận các yêu cầu của ông về vấn đề hạt nhân.
Không bên nào nhượng bộ
Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ cho biết, khoảng 44 tàu thương mại phục vụ Iran đã buộc phải quay đầu hoặc trở lại cảng. Theo công ty dữ liệu hàng hóa Kpler, chưa có bằng chứng nào cho thấy dầu của Iran đã vượt qua được vòng phong tỏa để tới tay khách hàng.
Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi gần đây tuyên bố Tehran sẽ tìm cách “vô hiệu hóa những hạn chế” đối với vận tải biển. Tuy nhiên, khoảng 90% lực lượng hải quân thông thường của Iran được cho là đã bị phá hủy trong các đợt không kích của Mỹ, khiến họ không đủ khả năng đối đầu trực tiếp với hải quân Mỹ.
Theo giới phân tích, Iran dường như đang đặt cược rằng Mỹ sẽ xuống thang trước, chấm dứt phong tỏa để ổn định thị trường toàn cầu và hạ giá xăng trong nước. Ngược lại, giới chức Mỹ tin rằng Iran sẽ phải nhượng bộ trước áp lực từ cuộc khủng hoảng kinh tế ngày càng nghiêm trọng.
Chiến tranh đã giáng đòn nặng nề vào nền kinh tế Iran, khiến hơn 1 triệu người mất việc, giá lương thực tăng vọt và tình trạng mất internet kéo dài khiến nhiều doanh nghiệp lao đao. Nền kinh tế vốn đã khủng hoảng giờ càng khó khăn hơn.
Giá trị đồng tiền Iran đã giảm hơn một nửa so với cách đây 1 năm. Tỷ giá USD gần đây tăng vọt lên 1,81 triệu rial trong bối cảnh lệnh phong tỏa chưa có dấu hiệu chấm dứt.