Kỳ vọng giá dầu không tăng quá cao
Sau khi Tổng thống Mỹ Donald Trump ngày 23.3 tuyên bố đã hoãn "tối hậu thư" tấn công nhà máy điện và hạ tầng năng lượng Iran trong 5 ngày, giá dầu thế giới quay đầu lao dốc xuống dưới 100 USD/thùng. Điều này khiến thị trường gia tăng kỳ vọng về việc chiến sự tại Trung Đông sẽ sớm chấm dứt.
TS Nguyễn Tú Anh, Giám đốc Nghiên cứu Chính sách, Trường đại học VinUni, phân tích: thị trường đang kỳ vọng vào kịch bản A - chiến sự tại Trung Đông có thể chấm dứt vào cuối tháng 3 hay đầu tháng 4 sau tuyên bố của Tổng thống Mỹ Donald Trump. Khi chiến sự chấm dứt, eo biển Hormuz được giải phóng và việc lưu thông xăng dầu diễn ra bình thường. Tuy nhiên, ông Anh khuyến cáo ngay cả khi chiến sự sớm chấm dứt như mong muốn thì giá dầu thế giới vẫn neo cao khoảng 80 USD/thùng mà không thể giảm trở về mức trước đây, vì các cơ sở sản xuất dầu ở vùng Vịnh đã bị hư hại trong cuộc chiến nên cần thời gian ít nhất 6 tháng để khôi phục hoạt động.
Bên cạnh đó, các mỏ dầu cũng cần chi phí và thời gian để tái khởi động khai thác trở lại. Trong kịch bản này, tăng trưởng kinh tế của VN sẽ không ảnh hưởng nhiều nhưng sẽ phải đối diện với những biến số mới. Đó là trật tự thế giới sẽ thay đổi. Đặc biệt chính sách của Mỹ về vấn đề thương mại đối với nhiều nước là ẩn số và đây là một rủi ro lớn cần đặt ra cho VN. Dù vậy, TS Nguyễn Tú Anh nhấn mạnh: Chiến sự diễn ra buộc nhiều nước phải nhanh chóng thực hiện tự chủ về năng lượng. Đối với VN, cần đầu tư sản xuất năng lượng tái tạo, đẩy mạnh đầu tư các kho dự trữ để tránh những cú sốc tương tự. Khi đó, cơ hội để VN thu hút vốn đầu tư nước ngoài cũng gia tăng do an toàn và đủ năng lượng thì nhà đầu tư sẽ yên tâm hơn. Đặc biệt thu hút vốn vào các lĩnh vực về công nghệ như AI, dữ liệu và chip, bán dẫn sẽ tăng tốc.
VN sẽ phải tăng tốc tự chủ về năng lượng, đầu tư mạnh kho dự trữ xăng dầu
ẢNH: NGỌC DƯƠNG
GS-TS Võ Xuân Vinh, Viện trưởng Viện Nghiên cứu kinh doanh (ĐH Kinh tế TP.HCM), nhận xét thời gian vừa qua, VN là một trong những quốc gia giải quyết tương đối tốt việc đảm bảo nguồn cung và phần nào ổn định giá xăng dầu cũng như giá vận tải, hàng hóa... Thị trường có biến động chung về giá cả nhưng không quá lớn, nhờ vào sự hỗ trợ kịp thời từ các chính sách nhà nước kết hợp với chủ động ứng biến của các doanh nghiệp. Tuy vậy, xu hướng tăng là không thể cưỡng nổi. Chiến sự vẫn chưa có dấu hiệu hạ nhiệt và tác động thì đang ngày càng sâu, rộng tới nhiều ngành nghề. Vận tải, hàng không, sản xuất… đều đã gồng tới gần ngưỡng không thể chịu nổi, không thể tránh khỏi vật giá sắp tới sẽ tăng cao, ảnh hưởng tới mục tiêu giữ lạm phát và tăng trưởng kinh tế. Do đó, cần phải có những bộ giải pháp nhanh, mạnh, vừa mang tính cấp bách, vừa đảm bảo xu hướng tăng trưởng bền vững.
Trợ giá, giảm tác động đến kinh tế
Theo TS Nguyễn Tú Anh, giả sử chiến sự kéo dài từ 3 - 6 tháng thì theo kịch bản B mà nhiều nước dự báo, giá dầu có thể tăng lên khoảng 140 USD/thùng. Nếu VN vẫn có được nguồn cung nhưng với giá cao thì sẽ khiến lạm phát năm nay có thể tăng thêm từ 0,7 - 1 điểm %. Không chỉ vậy, giá dầu tăng cao và nếu không có chính sách ứng phó sẽ ảnh hưởng mạnh đến các ngành sản xuất. Trong trường hợp đó, Chính phủ cần có chính sách trợ giá có trọng điểm. Chẳng hạn, chỉ trợ giá cho dầu diesel, vì đây là nhiên liệu phục vụ cho hoạt động vận tải, các loại máy móc công trình, lò đốt tại nhiều nhà máy… Đối với xăng chỉ trợ giá cho người nghèo.
Ông Anh tính toán, năm 2025 cả nước tiêu thụ khoảng 11,5 triệu tấn dầu diesel thì năm nay có thể cũng sử dụng tương tự. Nếu Chính phủ trợ giá bằng cách giãn thu phí đường bộ, bỏ phí môi trường với dầu và xem xét giảm thuế giá trị gia tăng với dầu thì ước tính ngân sách sẽ giảm thu khoảng gần 10.000 tỉ đồng/tháng. Sau đó khi chiến sự ổn định thì Chính phủ có lộ trình giảm dần mức hỗ trợ này bằng cách tăng lại các mức thuế, phí để không gây áp lực lên ngân sách nhà nước. Thậm chí nếu kịch bản xấu nhất là eo biển Hormuz bị đóng, toàn bộ hệ thống lọc hóa dầu ở vùng Vịnh bị tàn phá thì nhiều dự báo giá dầu có thể lên đến 200 USD/thùng.
"Đây là kịch bản vô cùng tồi tệ và khi đó VN phải tính đến kế hoạch phân phối xăng dầu theo hạn ngạch để cầm cự, kinh tế có thể không tăng trưởng và thậm chí suy thoái. Trong lịch sử cũng có những giai đoạn giá dầu tăng vọt gấp 3 - 4 lần và kinh tế thế giới cũng rơi vào suy thoái. Trong trung hạn nếu giá xăng dầu tăng cao, nhiều nước và kể cả VN sẽ phải thúc đẩy tự chủ năng lượng cũng như điện khí hóa về giao thông, các phương tiện trong sản xuất kinh doanh. Tuy nhiên hiện chúng ta đang kỳ vọng nhiều vào kịch bản chiến sự tại Trung Đông sẽ sớm chấm dứt", TS Nguyễn Tú Anh chia sẻ thêm.
Nếu giá xăng dầu duy trì mức cao kéo dài thì cần chính sách trợ giá có trọng điểm
ẢNH: ĐộC LẬP
Ông Võ Xuân Vinh thì đề xuất giải pháp trước mắt là phải giảm áp lực về giá. Thông thường, có những cách triển khai ngay được là giảm thuế. Hiện Chính phủ đã giảm thuế nhập khẩu xăng dầu, Bộ Tài chính đang kiến nghị giảm tiếp thuế bảo vệ môi trường nhưng vẫn cần mạnh mẽ hơn nữa trong giai đoạn hiện nay. Đó là cần giảm thêm thuế tiêu thụ đặc biệt, thuế giá trị gia tăng và quan trọng nhất là phải làm khẩn cấp. Bên cạnh đó, cần các công cụ khác hỗ trợ như tiếp tục sử dụng quỹ bình ổn xăng dầu… Song song với giảm áp lực về giá, phải nỗ lực tăng nguồn cung xăng dầu. Đầu tiên là đa dạng hóa nguyên liệu bằng cách cho phép PVN và các đơn vị thành viên chủ động mua bán, xuất nhập khẩu dầu thô và nguyên liệu sản xuất thay vì phụ thuộc vào một vài nguồn cố định. Sau đó, giải quyết bài toán nguồn dự trữ. Cần đẩy nhanh việc bổ sung dự trữ xăng dầu quốc gia và hoàn thiện cơ chế xuất cấp trong các trường hợp khẩn cấp.
Tiếp đến là tối ưu hóa sản xuất trong nước. Hiện nay hai nhà máy lọc dầu lớn nhất cả nước là Nghi Sơn và Dung Quất đóng vai trò xương sống, đáp ứng khoảng 70% nhu cầu nội địa. Tuy nhiên, các nhà máy hiện đang vận hành vượt công suất. Vì thế cần đẩy nhanh tiến độ nâng cấp, mở rộng Nhà máy lọc dầu Dung Quất để nâng công suất. Ông nhấn mạnh: Thủ tướng Chính phủ cũng đã chỉ đạo phải nhanh chóng thúc đẩy năng lượng thay thế và chuyển đổi xanh. Đây là giải pháp căn cơ để giảm áp lực lên xăng dầu truyền thống. Các bộ, ngành cần đẩy nhanh việc đưa vào sử dụng xăng sinh học E10 nhằm tận dụng nguồn ethanol nội địa, giúp gia tăng sản lượng xăng trong nước.
Đặt ra chiến lược đảm bảo an ninh năng lượng
Chính phủ các nước đã bắt đầu giảm nguồn cung xăng dầu, giới hạn mức độ bán nhiên liệu cho người dân chỉ đủ sử dụng cho nhu cầu thiết yếu để ưu tiên cho các hoạt động sản xuất. VN hiện chưa thể đồng loạt giảm cung như vậy, nhưng có thể hạn chế cầu bằng cách mỗi người dân tự ý thức cắt giảm chi phí đi lại không cần thiết bằng cách chuyển đổi phương tiện. Tầm cao hơn, các doanh nghiệp cũng phải bắt đầu chuyển đổi năng lượng trong quá trình sản xuất. Còn ở tầm vĩ mô, chủ trương chuyển đổi năng lượng đã rõ nhưng để làm được cần lời giải cho rất nhiều bài toán, từ huy động nguồn vốn, các tổ chức tài chính quốc tế, vai trò các định chế tài chính tới chính sách ưu đãi, hỗ trợ từ phía nhà nước… Đây là chủ đề cực kỳ quan trọng cần được quan tâm đầu tư để VN duy trì tăng trưởng cao, bền vững trong giai đoạn tới.
GS-TS Võ Xuân Vinh