Năng lực cạnh tranh của Việt Nam thăng hạng

Nhiều chỉ số nằm trong top đầu thế giới

Đây là lần đầu tiên, IDM đưa VN vào bảng xếp hạng với năng lực cạnh tranh xếp ở vị trí 27/70 nền kinh tế lớn của thế giới. Bảng xếp hạng dựa trên bốn lĩnh vực chính, gồm hiệu quả kinh tế, hiệu quả quản lý nhà nước, hiệu quả kinh doanh và cơ sở hạ tầng. IMD sử dụng 172 chỉ số thống kê và 92 chỉ số từ khảo sát ý kiến của giới lãnh đạo, tổng cộng 264 chỉ số để cho kết quả của bảng xếp hạng. Đáng chú ý, một số lĩnh vực của VN được đánh giá cao và thậm chí vào top đầu thế giới như hiệu quả kinh tế xếp hạng 19; hiệu quả kinh doanh xếp hạng 19; kinh tế trong nước hạng 16; thương mại quốc tế hạng 6; việc làm hạng 11…

ẢNH: NGỌC THẮNG

Một tuần trước đó, Báo cáo Chỉ số đổi mới sáng tạo toàn cầu (Global Innovation Index - GII) 2025 do Tổ chức Sở hữu trí tuệ thế giới (WIPO) công bố, VN được xếp hạng 44/139 quốc gia, nền kinh tế, duy trì thứ hạng năm 2024. Trong đó, VN tiếp tục có sự cải thiện thứ hạng đầu vào đổi mới sáng tạo, tăng 3 bậc so với năm 2023, từ vị trí 53 lên 50 (đầu vào đổi mới sáng tạo gồm 5 trụ cột: Thể chế, Nguồn nhân lực và nghiên cứu, Cơ sở hạ tầng, Trình độ phát triển của thị trường, Trình độ phát triển của doanh nghiệp). Báo cáo cũng ghi nhận VN là một trong 9 quốc gia thu nhập trung bình cải thiện thứ hạng nhanh nhất tính từ năm 2013; cũng là một trong 2 quốc gia giữ kỷ lục có thành tích vượt trội so với mức độ phát triển trong 15 năm liên tiếp gồm Ấn Độ (nền kinh tế lớn thứ 5 thế giới với GDP đạt khoảng 3.900 tỉ USD, theo IMF) và VN. Trong 15 năm liền, VN luôn có kết quả đổi mới sáng tạo cao hơn so với mức độ phát triển, cho thấy hiệu quả trong việc chuyển các nguồn lực đầu vào thành kết quả đầu ra đổi mới sáng tạo…

Khá bất ngờ với "màn chào sân" đầy ấn tượng của VN trên bảng xếp hạng của IMD, TS Nguyễn Văn Điển, Trưởng khoa Kinh tế chính trị, Học viện Chính trị khu vực II, cho rằng thứ hạng 27/70 về năng lực cạnh tranh thực sự có nền tảng. Sau 40 năm đổi mới phát triển, VN đã thể hiện là một quốc gia luôn có sự ổn định chính trị xã hội về mặt vĩ mô. Chính sự ổn định vĩ mô này đã tạo tiền đề cho một môi trường kinh doanh thuận lợi, từ đó đất nước phát triển một cách bền vững. Bên cạnh đó, 17 hiệp định thương mại thế hệ mới tạo cho VN cơ hội tham gia vào 17 "chợ" thế giới, thâm nhập thị trường quốc tế tốt hơn, hiệu quả hơn. Đây là yếu tố giúp độ mở kinh tế của VN rất mạnh, đạt tỷ lệ gần 200%. Cụ thể, năm 2025, tổng giá trị GDP của cả nước là 514 tỉ USD, còn tổng kim ngạch xuất nhập khẩu đạt tới 930 tỉ USD. Giá trị giao thương dòng tiền ra/vào từ quốc tế lớn gần gấp đôi tổng quy mô nền kinh tế nội địa, chứng tỏ VN là một nền kinh tế cực kỳ hội nhập, liên kết chặt chẽ với dòng chảy thương mại toàn cầu.

Về hiệu quả quản lý nhà nước, VN hiện đã chuyển từ quản lý hành chính "xin - cho" sang tư duy quản trị quốc gia hiệu quả và kiến tạo phát triển. Tiêu biểu là Hiến pháp 2025 sửa đổi, luật Đất đai 2024, luật Tổ chức chính quyền địa phương đang sửa đổi theo hướng rất tích cực và tạo điều kiện cho các thành phần kinh tế, cho mọi người dân được tự do kinh doanh, làm giàu theo Hiến pháp, pháp luật. Đi cùng với đó là hàng loạt "chiến dịch" cắt giảm thủ tục hành chính (TTHC), thực hiện TTHC công trực tuyến toàn trình cấp độ 4. Tất cả đang được triển khai rất hiệu quả và kiên trì thực hiện. Về hiệu quả kinh doanh, chính nền tảng VN có nhiều doanh nghiệp (DN) nhỏ và vừa, cùng hộ kinh doanh nên các thành phần này ứng phó rất nhanh với các cú sốc cung - cầu quốc tế. Đơn cử như giữa xung đột Nga - Ukraine, hay mới nhất là cơn bão giá dầu ảnh hưởng do chiến sự Trung Đông, chúng ta thấy rõ những bước chuyển đổi linh hoạt, ứng phó. Chính điều này giúp nền kinh tế VN có hiệu quả kinh doanh tốt hơn trong những biến động địa chính trị thế giới.

Lợi thế lớn trong thu hút đầu tư, tăng trưởng kinh tế

Theo TS Nguyễn Văn Điển, khi có chỉ số thương mại quốc tế xếp hạng thứ 6, VN sẽ có lợi thế rất lớn để thu hút đầu tư nước ngoài (FDI ). Đây là bảo chứng cho việc các tập đoàn lớn, các "cá mập", "đại bàng" đang đầu tư vào VN rất tốt. Tuy nhiên, việc IDM lại xếp VN ở hạng 53 về đầu tư quốc tế cho thấy khả năng hấp thụ dòng vốn FDI vẫn hạn chế. Cảnh báo này cho thấy VN cần phải tạo điều kiện cho những dòng vốn FDI thế hệ mới là những nhà đầu tư nước ngoài lớn và họ sẵn sàng chia sẻ công nghệ với DN trong nước, chuyển giao công nghệ cho VN. Đồng thời, chúng ta cũng sẽ xây dựng những trung tâm nghiên cứu phát triển để thu hút và hấp thụ nguồn vốn cùng công nghệ tốt hơn từ nước ngoài.

"Đây là một lợi thế rất lớn về địa kinh tế. Các quốc gia sẽ đầu tư vào đây nhiều hơn, giao thương với VN nhiều hơn và các nguồn vốn từ vốn FDI cho tới vốn của các thành phần kinh tế khác cũng dẫn vào quốc gia chúng ta nhiều hơn. Mặt khác, với một nền tảng mạng lưới "chợ" quốc tế lớn, các ngành sản xuất trong nước cũng sẽ có động lực để sản xuất nhiều hàng hóa hơn. Đó chính là hai căn cứ rất quan trọng để VN có thứ hạng cao về cạnh tranh quốc gia", TS Nguyễn Văn Điển nhận định. Để thu hút vốn FDI tốt hơn, ông Điển cho rằng VN cần tăng quy mô đào tạo STEM từ các cấp phổ thông; đào tạo kỹ sư bán dẫn, kỹ sư phần mềm, trí tuệ nhân tạo (AI)... Bên cạnh đó, cần có những chính sách ưu đãi nhất định cho các DN sẵn sàng chia sẻ, chuyển giao công nghệ. Khi đó, các nhà đầu tư lớn sẽ quy tụ về VN.

"Hiện nay, Nvidia của Jensen Huang cũng đã vào VN và cam kết đầu tư nghiên cứu. Chúng ta chỉ cần tạo điều kiện và có những cơ chế sandbox để hỗ trợ họ thì DN sẽ có niềm tin tốt hơn. Các DN hiện rất tin tưởng vào sự đổi mới thể chế của VN hiện nay rất ổn định và kiên định phục vụ DN", TS Điển nhấn mạnh.

Ông Đinh Tuấn Minh, Trung tâm nghiên cứu giải pháp thị trường cho các vấn đề kinh tế - xã hội (MASSEI), phân tích nhiều chỉ số cho thấy năng lực cạnh tranh của VN đã có sự gia tăng trong nhiều bảng xếp hạng. Chẳng hạn, Báo cáo Tự do kinh tế thế giới (EFW) do Viện Fraser (Canada) công bố các năm qua cho thấy từ năm 2015 đến nay, mức độ tự do kinh tế của VN đã được cải thiện nhiều và thứ hạng tăng dần đều trong mấy năm gần đây. Cụ thể, báo cáo EFW 2023, VN xếp ở vị trí 106 trên 165 quốc gia và vùng lãnh thổ, tăng 4 bậc so với báo cáo EFW 2022 và tăng 23 bậc so với báo cáo EFW 2017. 

Thực tế, thời gian qua Chính phủ đã kiên trì cải cách thể chế kinh tế thị trường theo hướng ưu tiên ổn định kinh tế vĩ mô, cải thiện môi trường đầu tư kinh doanh, tăng cường hội nhập quốc tế, nhờ đó đã mang đến cho VN một thể trạng kinh tế khỏe mạnh hơn bao giờ hết, như dự trữ ngoại hối ở mức cao, tỷ lệ nợ công trên GDP ở mức thấp, vốn FDI , kim ngạch xuất nhập khẩu liên tục năm sau cao hơn năm trước… Từ năm 2015 đến nay, VN đã có xu hướng tăng hạng vững chắc chỉ số EFW. Xu hướng này phản ánh nỗ lực của Chính phủ trong tái cơ cấu nền kinh tế theo hướng phát triển kinh tế thị trường đầy đủ và hội nhập quốc tế. Đáng chú ý, năng lực cạnh tranh của VN được cải thiện chủ yếu được xem xét trên yếu tố tự do hóa thương mại, gỡ bỏ những rào cản trong thương mại với các nhà đầu tư nước ngoài. Từ đó sẽ giúp VN thuận lợi hơn trong việc thu hút dòng vốn ngoại, góp phần thực hiện mục tiêu tăng trưởng cao.

Khuyến khích đổi mới sáng tạo, vượt thách thức

Trong báo cáo xếp hạng của IDM, chỉ số hiệu quả kinh doanh của VN đạt điểm rất cao (70,6 điểm, hạng 19), chứng tỏ môi trường và năng lực của DN rất tốt. Tuy nhiên, đơn vị này cũng chỉ ra những thách thức đối với năng lực cạnh tranh của VN như năng suất, khả năng ứng dụng công nghệ và năng lực đổi mới vẫn chưa đạt tiềm năng. Nhu cầu gia tăng đang tạo áp lực lớn lên cơ sở hạ tầng năng lượng và quá trình chuyển đổi…

Lý giải điều này, TS Nguyễn Văn Điển chỉ rõ: Năng suất và đổi mới chưa đạt tiềm năng là do cơ cấu DN Việt đa số là nhỏ, vừa và siêu nhỏ. Họ sẽ thiếu quy mô về nguồn lực tài chính, vốn để đầu tư cho nghiên cứu phát triển. Do vậy, năng suất lao động không được đẩy lên cao khi không có đào tạo lại, hay không có vốn để chuyển giao công nghệ. "Yếu tố này thì trong luật DN nhỏ và vừa cũng như thể chế của VN sắp tới đây sẽ có cải thiện. Chúng ta có Quỹ tín dụng hỗ trợ đổi mới và chuyển giao công nghệ, đổi mới công nghệ. Đây là nền tảng giúp những DN nhỏ và vừa đang thiếu vốn, đang hụt hơi trong cuộc đua năng suất lao động sẽ có nguồn vốn vay và có điều kiện giải ngân, thủ tục giải ngân cũng sẽ tốt hơn. Như vậy, năng suất lao động sẽ tiến bộ hơn", TS Nguyễn Văn Điển nói.

Dù vậy, ông Điển vẫn lưu ý, đây cũng là lời cảnh báo để VN bắt buộc phải đầu tư nhiều hơn về nghiên cứu phát triển theo Nghị quyết 57 của Bộ Chính trị về phát triển KH-CN, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia cũng như cải thiện chính sách, thủ tục tháo gỡ cho DN nhỏ và vừa có đủ không gian đổi mới sáng tạo. "Thực tế, với tất cả những cảnh báo của IDM, VN đều đã có chính sách và đang quyết liệt thực hiện. VN đang có sự chuyển dịch rất tốt về thể chế, hạ tầng, TTHC. Chúng ta còn có niềm tin chiến lược của các nhà đầu tư nước ngoài, đặc biệt là các đối tác chiến lược toàn diện. Tôi tin tưởng với một xác suất rất cao là chúng ta sẽ tăng trưởng bền vững và bứt phá, tiếp tục cải thiện năng lực cạnh tranh tốt hơn, vào top 20 trong năm tới", TS Nguyễn Văn Điển kỳ vọng.

Cũng nhận định VN đã có những thay đổi tích cực trong thời gian gần đây, như việc cải tổ bộ máy hành chính, cắt giảm nhiều điều kiện kinh doanh hay TTHC, nhưng ông Đinh Tuấn Minh chỉ ra rằng vẫn còn một số điểm yếu hay các chỉ số đánh giá vẫn khiêm tốn. Câu chuyện năng suất, khả năng ứng dụng công nghệ và năng lực đổi mới vẫn chưa đạt tiềm năng đã được các bộ, ngành, chuyên gia kinh tế nói rất nhiều. Dù biết để thay đổi cần có thời gian, nhưng tốc độ cải thiện còn khá chậm. 

Ông nhấn mạnh: Rất nhiều chính sách mới, khuyến khích và cổ vũ phát triển KH-CN, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số… cho thấy khung pháp lý đã có đầy đủ. Quan trọng nhất là phải kiên trì thực hiện các chính sách này, thẩm thấu ở tất cả các cấp. Chẳng hạn, từ trường đại học đến các viện nghiên cứu hay cả hệ sinh thái liên quan đổi mới sáng tạo, cần làm sao để hiệu trưởng, viện trưởng có thể mạnh dạn quyết định mời những nhân sự có tài về đứng đầu các bộ phận nghiên cứu, giảng dạy. Tương tự, các trường, viện sẽ mạnh dạn đầu tư cho một dự án nghiên cứu mang tính rủi ro cao mà không quá lo sợ về trách nhiệm sau đó. Điều này đồng nghĩa làm thế nào có được ranh giới giữa sáng tạo đổi mới với rủi ro vi phạm pháp luật để người làm công tác nghiên cứu, đầu tư không lo sợ. Từ đó họ mới tự tin, mạnh dạn hơn để thật sự có sự bứt phá trong các lĩnh vực nêu trên, đặc biệt KH-CN. Điều đó sẽ tạo ra động lực, góp phần cho kinh tế tăng trưởng cao, bền vững.