Sự cố kỹ thuật mới nhất liên quan đến máy bay ném bom tầm xa Tu-22M xảy ra gần Irkutsk một lần nữa khiến dòng phi cơ này trở thành tâm điểm chú ý của dư luận.
Đây đã là vụ rơi chiếc Tu-22M thứ ba tại căn cứ không quân Belaya thuộc vùng Irkutsk tính từ năm 2022, và các cuộc điều tra sơ bộ đều chỉ ra chung một nguyên nhân: hỏng động cơ.
Sự việc này diễn ra trong bối cảnh giới phân tích quân sự phương Tây liên tục đưa ra các đánh giá cho rằng Lực lượng Không quân tầm xa của Nga đã phải gánh chịu những tổn thất nặng nề kể từ khi chiến dịch quân sự bắt đầu, làm suy giảm đáng kể vai trò một binh chủng hoàn chỉnh của Lực lượng Không quân Vũ trụ (VKS).
Theo dữ liệu tổng hợp từ các nguồn phương Tây và phía Ukraine, danh sách thiệt hại của dòng Tu-22M bao gồm các mốc thời gian sau:
Tháng 12/2022: 3 chiếc Tu-22M3 bị hư hại trong cuộc tập kích bằng UAV vào căn cứ không quân Dyagilevo.
Tháng 8/2023: 1 chiếc Tu-22M3 bị phá hủy hoàn toàn do hỏa hoạn và 2 chiếc khác bị hư hại sau cuộc tấn công của nhóm biệt kích bằng drone tại căn cứ không quân Soltsy (tỉnh Novgorod).
Tháng 4/2024: Một chiếc Tu-22M rơi ở vùng Stavropol Krai khi đang trên đường trở về căn cứ. Phía Ukraine tuyên bố bắn hạ bằng tên lửa của hệ thống S-200. Tuy nhiên, giới chuyên gia nhận định khoảng cách từ chiến tuyến đến vị trí rơi (hơn 400 km) vượt quá tầm bắn tối đa khoảng 300 km của dòng tên lửa 5V28M; do đó vụ rơi máy bay được xác định do nguyên nhân kỹ thuật.
Tháng 7/2024: 2 chiếc Tu-22M3 được cho là bị hư hại trong cuộc tấn công vào căn cứ không quân Olenya (vùng Murmansk). Bộ Quốc phòng Nga không xác nhận thông tin này dù phía đối phương đưa ra bằng chứng video từ camera giám sát của UAV.
Tháng 8/2024 & Tháng 4/2025: Ghi nhận 2 vụ rơi Tu-22M do sự cố kỹ thuật tại vùng Irkutsk.
Tháng 6/2025: Trong Chiến dịch "Mạng nhện" đánh phá đồng loạt ba căn cứ Olenya, Belaya và Dyagilevo, Bộ Tổng tham mưu Quân đội Ukraine tuyên bố đã phá hủy 12 chiếc Tu-22M3 và làm hư hại ít nhất 10 chiếc. Ngược lại, các kênh truyền thông Nga ước tính thiệt hại gồm 4 chiếc Tu-95, 5 chiếc Tu-22M3 và 1 chiếc An-12.
Tháng 6/2026: Thêm một chiếc Tu-22M3 rơi tại vùng Irkutsk do lỗi động cơ.
Đánh giá tính xác thực của các số liệu
Giới chuyên gia quốc tế nhận định danh sách tổn thất trên vẫn còn nhiều tranh cãi. Đối với vụ tập kích tháng 12/2022 tại Dyagilevo, do đầu nổ của UAV Ukraine thời điểm đó còn yếu nên các vết thương ở phần cánh hoàn toàn có thể sửa chữa được và không tính vào danh sách tổn thất vĩnh viễn.
Đối với cuộc tấn công tại Soltsy tháng 8/2023, việc một nhóm biệt kích phá hủy cùng lúc ba chiếc máy bay bằng drone cỡ nhỏ là thiếu tính khả thi, dữ liệu tổn thất cố định 1 chiếc là hợp lý nhất.
Đáng chú ý, phân tích độc lập dựa trên ảnh vệ tinh của Planet Labs, Maxar và video của SBU do chuyên gia Joseph Dempsey thuộc Viện Nghiên cứu Chiến lược Quốc tế (IISS) của Anh công bố cho thấy: Thiệt hại xác thực của Nga trong Chiến dịch "Mạng nhện" (tháng 6/2025) là 4 chiếc Tu-22M3 bị phá hủy và 2 chiếc bị hư hại (gồm 3 chiếc tại căn cứ Belaya và 1 chiếc tại căn cứ Olenya).
Báo cáo của NBC News cũng đồng thuận với con số này và ghi nhận thêm khoảng 15 vụ nổ trúng mục tiêu nhưng thiếu bằng chứng phá hủy rõ ràng.
Tổng kết lại, giới phân tích khách quan xác định Nga tổn thất thực tế khoảng 9 chiếc Tu-22M3, chia đều cho hành động của đối phương (5 chiếc) và tai nạn kỹ thuật (4 chiếc). Việc số lượng máy bay tự rơi do sự cố gần bằng số lượng bị tấn công là một tín hiệu cảnh báo lớn đối với VKS.
Khủng hoảng chuỗi cung ứng linh kiện và động cơ NK-25
Giới phân tích quốc phòng phương Tây cho rằng việc sản xuất Tu-22 ở mọi phiên bản tại Nga đã chấm dứt hoàn toàn từ năm 1993 và không có kế hoạch thay thế. Do đó, nguồn linh kiện rất hạn chế, một hư hại nhỏ ở cánh cũng có thể khiến máy bay phải loại biên.
Ngược lại, các ý kiến thực tế hơn chỉ ra rằng với gần 500 chiếc Tu-22M từng được xuất xưởng thời Xô Viết, nguồn phụ tùng rã xác từ các máy bay cũ vẫn sẵn có để phục vụ công tác chắp vá, tân trang. Khả năng phục dựng này đã được chứng minh qua việc Nhà máy Hàng không Kazan (KAPO) từng đóng mới thành công các máy bay Tu-160 từ các linh kiện lưu kho. Chiếc Tu-22M trẻ nhất hiện nay mới 43 tuổi, con số chưa phải là quá lớn so với các dòng máy bay "lão làng" đang vận hành như B-52 của Mỹ hay Tu-95 của Nga.
Tuy nhiên, bài toán khó khăn nhất hiện nay nằm ở dòng động cơ NK-25. Việc sản xuất dòng động cơ này từng được thực hiện tại Nhà máy Động cơ Kuibyshev nhưng đã dừng lại từ năm 1996, toàn bộ đồ gá và dây chuyền lắp ráp sau đó đã bị tháo dỡ.
Tình trạng khan hiếm phụ tùng thay thế trầm trọng cho động cơ NK-25 chính là nguyên nhân cốt lõi dẫn đến 4 vụ tai nạn kỹ thuật từ năm 2022 đến năm 2026, khiến 6 phi công tử nạn.
Thực trạng biên chế và khả năng sẵn sàng chiến đấu
Tính đến tháng 2/2025, báo cáo The Military Balance ước tính Không quân Vũ trụ Nga có khoảng 55 chiếc máy bay ném bom Tu-22M3 trong biên chế. Sau khi trừ đi các tổn thất cố định và số máy bay hư hại nặng tính đến giữa năm 2026, trên giấy tờ Nga còn khoảng 45 chiếc.
Tuy nhiên, do một số lượng máy bay hiện không thể hoạt động do đang đại tu, hiện đại hóa, bảo dưỡng định kỳ hoặc bị rã xác làm "hiến tạng" phụ tùng cho các máy bay khác, các chuyên gia nước ngoài ước tính số lượng Tu-22M3 thực tế có khả năng sẵn sàng chiến đấu hiện chỉ dao động trong khoảng 27 – 33 chiếc.
Như vậy, những tổn thất do drone Ukraine gây ra chiếm khoảng 10% tổng số máy bay ném bom hiện có, nhưng thiệt hại do sự hao mòn tự nhiên của khí tài cũng để lại áp lực lớn không kém. Ngay cả trong kịch bản khả quan, VKS hiện cũng chỉ có thể huy động khoảng 30 – 35 chiếc Tu-22M3 còn hoạt động tốt.
Đối với các mối đe dọa từ drone và lực lượng đặc nhiệm đối phương, Nga hoàn toàn có khả năng chống đỡ thông qua các biện pháp phòng không và xây dựng công trình nhà vòm trú ẩn. Khó khăn lớn nhất hiện nay là việc duy trì công suất cho những khối động cơ đã cạn kiệt tuổi thọ mà không có nguồn thay thế mới.
Trong bối cảnh dự án phát triển máy bay ném bom thế hệ mới PAK DA đã bị hoãn hoặc hủy bỏ, Lực lượng Không quân tầm xa của VKS Nga đang phải khai thác giới hạn cuối cùng của các khung thân máy bay từ thời Liên Xô (hiện chỉ còn lại khoảng 1/10 so với tổng sản lượng từng chế tạo). Bài toán khôi phục năng lực sản xuất động cơ là yêu cầu bắt buộc, bởi nếu không giải quyết được vấn đề này, nguy cơ suy giảm hoàn toàn năng lực tác chiến chiến lược tầm xa của lực lượng này trong tương lai là hiện hữu.