Thị trường năng lượng cạnh tranh tại Việt Nam: Thách thức và cơ hội cho doanh nghiệp

Thị trường năng lượng Việt Nam đang đứng trước yêu cầu cấp thiết phải chuyển dịch mạnh mẽ sang cơ chế cạnh tranh, minh bạch để đáp ứng nhu cầu thu hút dòng vốn đầu tư và giảm rủi ro cho doanh nghiệp. Nhiều diễn giả tham dự diễn đàn cho rằng, dù đã có tiến triển nhất định, hệ thống pháp lý và thể chế thị trường hiện nay vẫn tồn tại nhiều “điểm nghẽn” cần sớm được tháo gỡ.

Còn nhiều nút thắt về pháp lý

Điểm chung trong nhiều ý kiến chuyên gia phát biểu tại diễn đàn là hệ thống pháp luật hiện hành trong lĩnh vực năng lượng chưa hoàn chỉnh và thiếu tính đồng bộ giữa các luật liên quan, dẫn đến thủ tục phức tạp, thời gian triển khai dự án kéo dài và chi phí tuân thủ gia tăng. Điều này trực tiếp ảnh hưởng đến môi trường đầu tư và hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp trong lĩnh vực năng lượng.

Phát biểu tại diễn đàn, ông Hoàng Quang Phòng, Phó Chủ tịch Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), nhấn mạnh mục tiêu cạnh tranh và minh bạch trong thị trường năng lượng được xem là yêu cầu tất yếu để ngành năng lượng phát triển bền vững. Ông nêu rõ ngành năng lượng đã đạt được nhiều kết quả quan trọng, nhưng để tiến xa hơn, thị trường năng lượng cần tuân thủ đầy đủ các nguyên tắc của cơ chế thị trường.

Theo ông Phòng, trong quá trình tái cơ cấu ngành năng lượng, cần phải tách bạch rõ hoạt động sản xuất, kinh doanh với nhiệm vụ công ích, đồng thời tạo điều kiện cho khu vực tư nhân tham gia sâu rộng hơn. Việc này không chỉ tạo môi trường cạnh tranh rõ ràng mà còn góp phần mở rộng không gian cho doanh nghiệp phát triển.

Các ý kiến tại diễn đàn cho thấy dù hệ thống pháp luật về năng lượng đã từng bước được hoàn thiện, vẫn tồn tại nhiều điểm chồng chéo giữa các luật. Điều này khiến thời gian triển khai dự án kéo dài, chi phí tuân thủ gia tăng, làm giảm sức hấp dẫn của môi trường đầu tư năng lượng. Đồng thời, một số cấu phần quan trọng của thị trường như thị trường điện bán buôn cạnh tranh, cơ chế hợp đồng mua bán điện trực tiếp và thị trường tín chỉ carbon vẫn chưa có hành lang pháp lý hoàn chỉnh.

Thách thức về nhận thức và tư duy thị trường

TS Nguyễn Quốc Thập, Chủ tịch Hội Dầu khí Việt Nam, đóng góp góc nhìn chuyên sâu về việc xây dựng một thị trường năng lượng hiện đại. Ông cho rằng thị trường năng lượng không chỉ là vấn đề nguồn cung mà cần được nhìn nhận như một hệ thống hoàn chỉnh gồm nhiều trụ cột.

Các trụ cột mà ông Thập đề cập bao gồm nguồn cung sơ cấp, hạ tầng và chuỗi cung ứng, thị trường cạnh tranh minh bạch, công nghệ và chuyển đổi xanh, cùng năng lực đầu tư dài hạn.

“Chỉ khi năm trụ cột này được phát triển đồng bộ, thị trường năng lượng mới vận hành đúng quy luật và tạo nền tảng cho tăng trưởng bền vững" - ông Thập nhấn mạnh.

Quan điểm này phản ánh mong muốn hình thành một thị trường năng lượng đầy đủ chức năng – không chỉ đơn thuần là cung cấp năng lượng đầu vào mà còn thúc đẩy cạnh tranh, đổi mới và tăng trưởng bền vững.

Ông Thập cũng chỉ ra một thách thức đáng kể hiện nay là cơ chế giá năng lượng chưa phản ánh đầy đủ chi phí thực, điều này dẫn đến suy giảm động lực đầu tư từ khu vực tư nhân. Bên cạnh đó, hạ tầng năng lượng vẫn thiếu tính liên thông theo chuỗi, và vai trò trụ cột của các tập đoàn lớn như Petrovietnam chưa được phát huy đầy đủ do vướng mắc về cơ chế.

Ông Thập nhấn mạnh thêm: “Một thị trường cạnh tranh lành mạnh vẫn cần một lực lượng nòng cốt đủ mạnh để điều tiết và ổn định trong những giai đoạn biến động, và Petrovietnam chính là điểm tựa đó".

Một trong những điểm nghẽn lớn được nhiều diễn giả tại diễn đàn đề cập là cơ chế giá hiện nay của thị trường năng lượng, đặc biệt là điện. Cơ chế này được cho là chưa phản ánh đầy đủ chi phí thực và các yếu tố thị trường, do đó không thể thúc đẩy cạnh tranh và thu hút đầu tư hiệu quả.

Bên cạnh đó, hạ tầng năng lượng vẫn thiếu tính đồng bộ và liên thông. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến hiệu quả vận hành của các dự án năng lượng tái tạo mà còn tạo ra rào cản đối với doanh nghiệp khi muốn mở rộng hoạt động tại các vùng mới.

Vai trò doanh nghiệp và khu vực tư nhân

Theo đại diện các doanh nghiệp tại diễn đàn, để thị trường năng lượng thực sự cạnh tranh và minh bạch, cần có chính sách giữ vai trò kiến tạo của Nhà nước, nhưng đồng thời tạo điều kiện để khu vực tư nhân tham gia mạnh mẽ hơn. Điều này bao gồm quyền lựa chọn nhà cung cấp điện cho khách hàng, quyền tiếp cận các cơ chế như hợp đồng mua bán điện trực tiếp (DPPA), và các chính sách giá minh bạch hơn.

Thực tế trong những năm gần đây, nhiều doanh nghiệp đã chủ động áp dụng các giải pháp năng lượng mới như điện mặt trời áp mái, hệ thống quản lý năng lượng và công nghệ số để tối ưu hoá tiêu thụ năng lượng. Tuy nhiên, để nhân rộng mô hình này ra toàn ngành, một khung pháp lý ổn định và minh bạch được coi là điều kiện tiên quyết.

Đề xuất hoàn thiện thể chế và chính sách

Các ý kiến tại diễn đàn đưa ra nhiều kiến nghị nhằm thúc đẩy hoàn thiện thị trường năng lượng cạnh tranh, minh bạch và hiệu quả. Trong đó, nổi bật nhất là yêu cầu rà soát và đồng bộ hóa các văn bản pháp luật liên quan đến năng lượng – bao gồm các luật chuyên ngành và các quy định hướng dẫn – để hạn chế xung đột, tối ưu thời gian cấp phép và giảm chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp.

Việc xây dựng cơ chế giá dựa trên chi phí thực – thay vì giá hành chính – được nhìn nhận là yếu tố quan trọng để tăng tính cạnh tranh và thu hút đầu tư. Các đại biểu cũng nhấn mạnh tăng cường ứng dụng công nghệ số trong quản lý, giám sát và minh bạch thông tin thị trường – điều này giúp doanh nghiệp tiếp cận dữ liệu thị trường kịp thời hơn và đưa ra quyết định đầu tư chính xác hơn.

Một điểm được nhiều ý kiến ủng hộ là tạo môi trường đầu tư ổn định và chính sách nhất quán trong dài hạn, đặc biệt đối với các dự án năng lượng tái tạo. Điều này không chỉ mang lại lợi ích trực tiếp cho nhà đầu tư mà còn góp phần vào việc chuyển dịch năng lượng theo hướng sạch hơn, bền vững hơn.

Mặc dù còn nhiều thách thức, nhưng diễn đàn cũng khẳng định rằng thị trường năng lượng cạnh tranh mang đến nhiều cơ hội mới cho doanh nghiệp nếu được xây dựng và vận hành đúng hướng. Việt Nam đang trong giai đoạn tăng trưởng kinh tế cao cùng với nhu cầu tiêu thụ năng lượng tăng mạnh, tạo ra một không gian lớn cho phát triển các nguồn năng lượng mới – từ tái tạo đến năng lượng sạch – và các dịch vụ liên quan.

Việc mở cửa thị trường điện bán buôn cạnh tranh vào giai đoạn tới, cùng với định hướng triển khai thị trường điện bán lẻ cạnh tranh, được kỳ vọng sẽ trao quyền lựa chọn cho người sử dụng điện và thúc đẩy doanh nghiệp cung cấp dịch vụ năng lượng cạnh tranh về giá cả và chất lượng.