Việt Nam 80 năm: Bệ phóng nào cho kinh tế tư nhân?

Những giai đoạn phát triển kinh tế tư nhân

GS, TS. Ngô Thắng Lợi - Trường Đại học Kinh tế Quốc dân - cho rằng, quá trình phát triển của kinh tế tư nhân Việt Nam đã được phác họa một cách rõ ràng, từ những thành tựu nổi bật, hạn chế còn tồn tại đến những giải pháp đột phá.

Trước đổi mới năm 1986, kinh tế tư nhân gần như không có không gian để phát triển.

Giai đoạn thứ hai, "Khởi động (1986 -1999)", bắt đầu với Quyết định 27 của Hội đồng Bộ trưởng năm 1988, kinh tế tư nhân chính thức được công nhận. Các luật như Luật Công ty, Luật Doanh nghiệp tư nhân năm 1990 đã tạo hành lang pháp lý cho hàng chục nghìn doanh nghiệp ra đời.

Giai đoạn ba "Cất cánh (2000 - 2014)" chứng kiến sự hoạt động mạnh mẽ hơn với các Luật Doanh nghiệp 1999 và 2005 cùng Luật Đầu tư 2005 ra đời.

Giai đoạn bốn "Tăng tốc" (từ 2014 trở đi) đánh dấu việc kinh tế tư nhân được khẳng định vị trí động lực phát triển, với số lượng doanh nghiệp vượt mốc 900 nghìn và hàng triệu hộ kinh doanh.

Cuối cùng, giai đoạn năm "Bước ngoặt mới" đã khẳng định kinh tế tư nhân là động lực chính cho phát triển kinh tế quốc gia, thể hiện qua các nghị quyết quan trọng như Nghị quyết 57, 59, 66 và 68 trong các năm 2024-2025. Điều đó cho thấy sự chuyển dịch tư duy từ "bổ sung" sang "trung tâm" trong thiết kế chính sách quốc gia .

Nhìn lại mốc phát triển kinh tế tư nhân vượt bậc, ông Lợi cho biết, nếu xem xét quy mô nền kinh tế ở góc độ gia tăng nguồn lực, bình quân giai đoạn 2011-2023, khu vực kinh tế tư nhân Việt Nam có tốc độ tăng trưởng vượt trội so với các khu vực kinh tế khác về số lượng doanh nghiệp (bình quân năm đạt 14,7%, từ 2011 đến 2023, tăng 2,5 lần), quy mô vốn đầu tư (bình quân đạt 25,3%, từ 2011 đến 2023, tăng 4 lần) và lực lượng lao động (8%, từ 2011 đến 2023 tăng 1,5 lần).

Với tốc độ tăng trưởng quy mô nguồn lực và doanh nghiệp nhanh, đến năm 2023, khu vực tư nhân chiếm 53,4% tổng vốn đầu tư xã hội, 82% lao động hoạt động trong nền kinh tế, 38,6 % tổng l ợi nhuận trước thuế của toàn bộ doanh nghiệp, 51% tổng thu nhập tạo ra cho người lao động trong doanh nghiệp, đóng góp trên 42,3% tổng thu ngân sách nhà nước.

Theo ông Lợi, nếu xét trên khía cạnh tăng trưởng GDP, giai đoạn 2011-2023 khu vực kinh tế tư nhân đạt tốc độ tăng trưởng trung bình 6,3%/năm. Con số này cao hơn mức trung bình của toàn nền kinh tế (đạt bình quân/năm 5,48%) và là thành tố góp phần lớn nhất (bình quân năm khoảng 50%, năm 2023 là 57% vào mức tăng trưởng của GDP nền kinh tế, khu vực kinh tế nhà nước 17%, khu vực có vốn đầu tư nước ngoài (FDI) 20%, còn lại là đóng góp của thuế. Năm 2023, khu vực kinh tế tư nhân (bao gồm cả hộ kinh doanh) đã đóng góp 43% tổng GDP toàn nền kinh tế.

Trong giai đoạn 2011-2023, số lượng doanh nghiệp tư nhân quy mô lớn và đạt hiệu quả kinh doanh cao có sự gia tăng đáng kể. Tính đến năm 2023, có 315 doanh nghiệp khu vực kinh tế tư nhân thuộc danh sách 500 doanh nghiệp lớn nhất Việt Nam. Trong nội bộ khu vực kinh tế tư nhân, có 500 doanh nghiệp lớn nhất (VPE500) chỉ chiếm 0,075% số lượng doanh nghiệp khu vực kinh tế tư nhân nhưng đã đóng góp 12% lao động, chiếm 28% tổng tài sản và đóng góp 18,4% doanh thu của các doanh nghiệp tư nhân trên cả nước.

Những "hành trang" của kinh tế tư nhân cho đến nay đã chứng minh được vị thế của mình. Thứ nhất, sự phát triển vượt trội về tốc độ tăng bình quân vốn đầu tư, số lượng lao động và số lượng doanh nghiệp. Thứ hai, khu vực này đã có đóng góp lớn vào tăng trưởng kinh tế quốc gia, tạo ra tới 85% tổng số việc làm, sở hữu 50% tổng vốn, đóng góp 35% thu ngân sách và 43% vào GDP .

Điều này chứng tỏ kinh tế tư nhân là "xương sống" của nền kinh tế, tạo ra hàng chục triệu việc làm và nguồn vốn lớn cho phát triển kinh tế - xã hội.

"Phá rào" cho kinh tế tư nhân

Trao đổi với PV Tiền Phong , TS. Hà Huy Ngọc - Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Chính sách, chiến lược kinh tế địa phương và lãnh thổ, Viện Kinh tế Việt Nam và Thế giới - cho rằng, sau 80 năm thành lập nước Việt Nam đã có hơn 930.000 doanh nghiệp đang hoạt động, trong đó 98% là doanh nghiệp nhỏ và vừa, khoảng 14.400 hợp tác xã và hơn 5 triệu hộ kinh doanh. Năm 2024, khu vực kinh tế tư nhân đóng góp khoảng 50,4% GDP, tạo ra khoảng 30% nguồn thu ngân sách nhà nước, thu hút khoảng 85% lực lượng lao động.

Một lực lượng doanh nghiệp tư nhân dân có quy lớn, đủ tầm để dẫn dắt sự phát triển của đất nước, đủ năng lực về quy mô vốn, trình độ công nghệ và quản trị doanh nghiệp hiện đại, có thương hiệu tại thị trường khu vực và thế giới, trở thành động lực quan trọng của nền kinh tế như: Vingroup, SunGroup, Thaco, Hòa Phát, TH, T&T, KN Holdings, Geleximco, Minh Phú, Masan, Sovico, TH True Milk, Cơ điện lạnh…

Động lực quan trọng của nền kinh tế

TS. Hà Huy Ngọc phân tích, kể từ khi thực hiện công cuộc đổi mới đến nay, quan điểm của Đảng ta về khu vực kinh tế tư nhân luôn nhất quán và xuyên suốt: Từ chỗ không được công nhận đến công nhận nhưng chưa coi trọng, sau đó là được xác định là một trong những động lực quan trọng của nền kinh tế, nhất là cho tăng trưởng và phát triển bền vững đất nước. Quá trình đổi mới nhận thức là một quá trình kéo dài, nhiều thập kỷ và nó được ví như là một cuộc cách mạng .

Văn kiện Đại hội VI năm 1986 viết: “Sử dụng kinh tế tư bản tư nhân (tư sản nhỏ) trong một số lĩnh vực, ngành, nghề”. Tuy nhiên, văn kiện Đại hội VII năm 1991 đã nêu: “Kinh tế tư bản tư nhân được phát triển không hạn chế về quy mô và địa bàn hoạt động trong những ngành, nghề mà luật pháp không cấm”. Sau đó, văn kiện Đại hội VIII năm 1996 chỉ rõ: “Kinh tế tư bản tư nhân có khả năng góp phần xây dựng đất nước”. Tại văn kiện Đại hội IX năm 2001 nhấn mạnh rằng: “Khuyến khích phát triển kinh tế tư bản tư nhân rộng rãi trong những ngành nghề sản xuất, kinh doanh mà pháp luật không cấm”.

Văn kiện Đại hội X năm 2006 đã có một bước tiến mạnh mẽ về quan điểm, nhận thức khi nhấn mạnh: “Xóa bỏ mọi rào cản, tạo tâm lý xã hội và môi trường kinh doanh thuận lợi cho các loại hình doanh nghiệp của tư nhân phát triển không hạn chế quy mô trong mọi ngành nghề, lĩnh vực, kể cả các lĩnh vực sản xuất kinh doanh quan trọng của nền kinh tế mà pháp luật không cấm”. Văn kiện Đại hội XI năm 2011 nêu rõ: “Hoàn thiện cơ chế, chính sách để phát triển mạnh kinh tế tư nhân trở thành một trong những động lực của nền kinh tế”.

Sau đó, các văn kiện Đại hội XII năm 2016 và Đại hội XIII năm 2021 tiếp tục nhấn mạnh rằng: “Hoàn thiện cơ chế, chính sách khuyến khích, tạo thuận lợi phát triển mạnh kinh tế tư nhân ở hầu hết các ngành và lĩnh vực kinh tế, trở thành một động lực quan trọng của nền kinh tế”. Hành trình của 40 năm đổi mới gắn liền với những chủ trương, quan điểm của Đảng về kinh tế tư nhân.

Văn kiện các đại hội của Đảng, nhất là Nghị quyết số 10-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương khóa XII (2017) về phát triển kinh tế tư nhân trở thành một động lực quan trọng của nền kinh tế thị trường định hướng XHCN, Nghị quyết Đại hội XIII của Đảng (2020) và gần đây nhất là Nghị quyết số 41-NQ/TW của Bộ Chính trị khoá XIII (2023) về xây dựng và phát huy vai trò của đội ngũ doanh nhân Việt Nam trong thời kỳ mới.

Đến nay, Nghị quyết số 68-NQ/TW ngày 4/5/2025 của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế tư nhân đã chính thức khẳng định kinh tế tư nhân là động lực quan trọng của nền kinh tế quốc dân.