Theo trang tin MIT Technology Review, cách tốt nhất để “trường sinh bất tử” chính là sở hữu một cơ thể dự phòng hoàn toàn mới. Tuy nhiên, ranh giới giữa đột phá khoa học và thảm họa đạo đức chưa bao giờ mong manh đến như vậy.
Sau nhiều năm hoạt động kín tiếng, gần đây, R3 Bio một công ty khởi nghiệp tại Richmond, California đã bất ngờ công bố thông tin đã gọi vốn thành công để tạo ra các “túi nội tạng” không có ý thức từ loài khỉ nhằm thay thế cho việc thử nghiệm trên động vật.
Trong đó, R3 đã liệt kê ba nhà đầu tư có tiếng: tỷ phú Tim Draper, quỹ Immortal Dragons (Singapore) và LongGame Ventures. Nhưng đó chỉ là phần nổi của tảng băng chìm.
Giấc mơ “bất tử” mang hình hài một cơ thể thay thế
Nhà sáng lập R3 Bio John Schloendorn được cho là nhiều lần trình bày về một ý tưởng gây tranh cãi, tạo ra các “bản sao vô não” (brainless clones) nhằm đóng vai trò như những cơ thể dự phòng cho con người trong tương lai.
Theo mô tả, đó sẽ là những cơ thể mang ADN giống hệt người được sao chép nhưng chỉ sở hữu lượng mô thần kinh tối thiểu đủ để duy trì sự sống.
Các cơ quan nội tạng từ những cơ thể này có thể trở thành nguồn thay thế gần như hoàn hảo về mặt miễn dịch cho chủ thể gốc.
Xa hơn nữa, Schloendorn từng suy đoán về khả năng chuyển bộ não của một người sang một cơ thể nhân bản trẻ hơn, từ đó mở ra khái niệm “thay thế toàn bộ cơ thể” như một hình thức kéo dài tuổi thọ.
Công ty khởi nghiệp R3 Bio phủ nhận mọi cáo buộc liên quan đến việc tạo ra bản sao người hoặc con người bị tổn thương não. Tuy vậy, nhiều tài liệu, chương trình hội thảo và các nguồn tin mà MIT Technology Review tiếp cận cho thấy ý tưởng này đã được thảo luận trong nhiều diễn đàn kín về việc kéo dài tuổi thọ.
Bên cạnh đó, công ty khởi nghiệp này từng xây dựng một lộ trình mang tên “Nhân bản thay thế cơ thể” (Body Replacement Cloning).
Lộ trình này bao gồm hai hướng phát triển chính: cải thiện hiệu quả công nghệ nhân bản và thiết kế các cấu trúc di truyền có khả năng tạo ra động vật không phát triển não hoàn chỉnh.
Một số nhà đầu tư cho biết mục tiêu trước mắt của R3 Bio là thử nghiệm các kỹ thuật này trên khỉ tại một cơ sở ở Caribe. Nếu thành công, công ty có thể phát triển các “túi nội tạng” từ linh trưởng nhằm phục vụ nghiên cứu y học và thử nghiệm độc tính.
Về mặt thương mại, đây là thị trường gần hơn và thực tế hơn so với ý tưởng nhân bản cơ thể người.
Tuy nhiên, những tiến bộ kỹ thuật đạt được từ chương trình này cũng có thể trở thành nền tảng cho các ứng dụng trên người trong tương lai.
Dù chưa có bằng chứng cho thấy R3 Bio đã nhân bản thành công bất kỳ loài động vật lớn nào ngoài động vật gặm nhấm, nhiều chuyên gia cho rằng công nghệ mà công ty đang theo đuổi không thể bị xem nhẹ.
Cùng với đó, Schloendorn không phải là nhân vật xa lạ trong cộng đồng nghiên cứu chống lão hóa.
Năm 2006, ông từng công bố một bài viết về đạo đức sinh học bảo vệ quan điểm rằng “mong muốn sống mãi mãi là điều hợp lý”. Nghiên cứu tiến sĩ của ông tại Đại học Arizona cũng được tài trợ bởi SENS Foundation, tổ chức nổi tiếng trong lĩnh vực kéo dài tuổi thọ.
Những người ủng hộ công nghệ thay thế cơ thể cho rằng đây là một trong số ít con đường thực tế còn lại để chống lão hóa.
Theo lập luận này, trong khi chưa có loại thuốc nào có thể đảo ngược hoàn toàn quá trình già hóa, việc thay thế các cơ quan hoặc bộ phận cơ thể đã suy giảm bằng những phiên bản trẻ hơn có thể giúp kéo dài tuổi thọ đáng kể.
Ông Anders Sandberg, chuyên gia đạo đức công nghệ tương lai người Thụy Điển, cho rằng ý tưởng này đặc biệt hấp dẫn đối với cộng đồng cryonics, những người lựa chọn bảo quản cơ thể hoặc não bộ ở nhiệt độ cực thấp sau khi chết với hy vọng được hồi sinh trong tương lai.
Ông nhận định: “Có thể sẽ tồn tại một thị trường dành cho những cơ thể nhân bản dự phòng”.
Dù vậy, ngay cả những người ủng hộ công nghệ kéo dài tuổi thọ cũng thừa nhận rằng khoảng cách từ ý tưởng đến hiện thực vẫn còn rất xa.
José Cibelli, nhà nghiên cứu tại Đại học Bang Michigan và là một trong những nhà khoa học đầu tiên từng thử nhân bản phôi người cách đây 25 năm, đánh giá ý tưởng này là cực kỳ đáng lo ngại.
Ông đã đặt ra câu hỏi: “Làm sao chứng minh được tính an toàn? Khái niệm an toàn có nghĩa là gì khi bạn đang cố tạo ra một con người bất thường”.
Nhân bản động vật vốn đã là một quá trình có tỷ lệ thất bại rất cao. Kể từ khi cừu Dolly ra đời năm 1996, các nhà khoa học đã nhân bản chó, mèo, ngựa, lạc đà, bò và nhiều loài động vật khác, nhưng dị tật, thai chết lưu và các bất thường phát triển vẫn diễn ra phổ biến.
Ngay cả việc nhân bản khỉ, thành tựu lần đầu tiên được thực hiện tại Trung Quốc năm 2018 cũng đòi hỏi nguồn lực khổng lồ và chi phí rất lớn.
Theo Cibelli, riêng yếu tố kinh tế đã khiến việc nhân bản linh trưởng gần như không khả thi tại Mỹ.
Một trở ngại khác là ghép toàn bộ cơ thể.
Trong nghiên cứu được công bố vào tháng 7 năm ngoái, các bác sĩ phẫu thuật Nga đã cắt rời đầu một con lợn rồi gắn trở lại. Con vật vẫn sống khoảng 12 giờ nhưng hoàn toàn bị liệt do tủy sống bị cắt đứt.
Cho đến nay, chưa có phương pháp nào được chứng minh có thể tái kết nối thành công tủy sống đã bị đứt hoàn toàn.
Điều đáng chú ý là R3 Bio không phải công ty duy nhất theo đuổi hướng nghiên cứu này.
Trang MIT Technology Review đã phát hiện thêm một startup bí mật khác mang tên Kind Biotechnology, do nhà nghiên cứu chống lão hóa Justin Rebo điều hành.
Theo các hồ sơ bằng sáng chế, công ty đang phát triển những động vật được chỉnh sửa gene để hoàn toàn không có khả năng cảm nhận, suy nghĩ hoặc nhận biết môi trường xung quanh.
Các hình ảnh trong hồ sơ cho thấy những con chuột không có não hoàn chỉnh, thậm chí thiếu cả khuôn mặt hoặc chi. Mục tiêu cuối cùng là tạo ra những “túi nội tạng” có thể tự phát triển phần lớn cơ quan cần thiết nhưng chỉ sở hữu hệ thần kinh tối thiểu.
Rebo cho biết công nghệ này hướng tới việc giải quyết tình trạng thiếu hụt nội tạng nghiêm trọng hiện nay. Ông nói: “Hàng nghìn người tử vong trong khi chờ ghép tạng”.
Theo ông, nếu có thể sản xuất quy mô lớn các cơ quan trẻ và chất lượng cao, việc thay thế các bộ phận suy yếu có thể trở thành một hình thức trẻ hóa trực tiếp.
Bài toán đạo đức chưa có lời giải
Bên cạnh các thách thức kỹ thuật, những câu hỏi đạo đức mới là nguyên nhân khiến lĩnh vực này gây tranh cãi dữ dội.
Nhiều người ủng hộ công nghệ thay thế cơ thể lấy cảm hứng từ một dị tật hiếm gặp mang tên hydranencephaly, trong đó trẻ sinh ra gần như không có bán cầu đại não nhưng vẫn có thể sống nhiều năm nếu được chăm sóc.
Một số nhà nghiên cứu cho rằng nếu có thể tái tạo trạng thái tương tự bằng kỹ thuật di truyền, các cơ thể được tạo ra sẽ không có ý thức và vì thế việc sử dụng nội tạng của chúng sẽ không gây tổn hại về mặt đạo đức.
Tuy nhiên, không phải ai cũng đồng ý.
Bjorn Merker, nhà thần kinh học từng nghiên cứu hơn 100 trường hợp thiếu não bẩm sinh (hydranencephaly) cảnh báo rằng thân não có thể vẫn tạo ra một dạng ý thức sơ khai.
Nếu điều đó đúng, việc tạo ra những sinh vật dựa trên mô hình này chỉ để thu hoạch nội tạng sẽ là hành động phi đạo đức.
Chính vì vậy, một trong những lý do khiến các startup này hoạt động bí mật là nỗi lo ngại về phản ứng của xã hội.
George Church, giáo sư Đại học Harvard, cũng cho rằng việc tạo ra cả một cơ thể hoàn chỉnh là hướng đi quá cực đoan. Ông nhận xét: “Hầu như không có tình huống nào cần tới toàn bộ một cơ thể”.
Ở thời điểm hiện tại, theo ông Church, các cơ thể người vô não “không hữu ích và đồng thời cũng gây phản cảm”.
Dẫu vậy, sự tồn tại của các startup như R3 Bio hay Kind Biotechnology cho thấy một bộ phận trong giới công nghệ sinh học đang nghiêm túc theo đuổi những giải pháp từng chỉ xuất hiện trong khoa học viễn tưởng.
Liệu những cơ thể dự phòng có trở thành công cụ kéo dài tuổi thọ trong tương lai hay sẽ mãi chỉ là một giấc mơ bất tử đầy tranh cãi vẫn là câu hỏi chưa có lời đáp.
Từ các quy định pháp lý, những nguy cơ an toàn sinh học, sự phản đối của giới chuyên môn đều tập trung xoay quanh câu hỏi căn bản nhất: liệu xã hội có chấp nhận việc tạo ra một sinh thể chỉ để phục vụ sự sống của người khác hay không?
* Nguồn: MIT Technology Review, Wired