Chỉ lệnh đặc biệt từ Thủ tướng

Không siết trách nhiệm, khó cắt thủ tục

- Trong đợt cắt giảm thủ tục hành chính, điều kiện kinh doanh lần này, lãnh đạo Chính phủ không chỉ nêu đích danh các bộ, ngành chậm cắt giảm mà còn yêu cầu c ác bộ trưởng, trưởng ngành phải chịu trách nhiệm toàn diện vấn đề này. Theo ông, áp lực này sẽ thay đổi tư duy quản trị của người đứng đầu như thế nào trong cải cách thủ tục hành chính ?

- Ông Hoàng Minh Hiếu: Việc Thủ tướng Chính phủ chỉ đạo quyết liệt để rà soát, cắt giảm thủ tục hành chính, điều kiện kinh doanh là tín hiệu rất tích cực và cần thiết. Khi người đứng đầu phải chịu trách nhiệm cá nhân, gắn với những kết quả đo lường được, thì cải cách không còn là khẩu hiệu nữa mà trở thành áp lực thực sự phải hành động.

Trước đây, một trong những rào cản lớn nhất của cải cách hành chính là tư duy an toàn, không làm thì không sai, làm ít thì sai ít. Các bộ, ngành có xu hướng giữ lại thủ tục, điều kiện kinh doanh như một công cụ quản lý quen thuộc, dù thực tế nhiều quy định đã lỗi thời, chồng chéo hoặc gây phiền hà cho doanh nghiệp và người dân.

Khi Thủ tướng nêu đích danh các bộ chậm trễ và yêu cầu bộ trưởng chịu trách nhiệm toàn diện, điều đó buộc người đứng đầu phải thay đổi cách tiếp cận, đặc biệt là việc chuyển từ quản lý bằng cách kiểm soát sang quản trị phục vụ. Nghĩa là không chỉ dừng ở việc ban hành quy định, mà phải theo sát toàn bộ quá trình thực thi, đo lường được hiệu quả thực chất của việc cắt giảm thủ tục đối với người dân và doanh nghiệp. Khi kết quả được lượng hóa bằng các chỉ tiêu cụ thể và gắn với trách nhiệm cá nhân, người đứng đầu sẽ chủ động hơn trong việc rà soát, đơn giản hóa quy trình, thủ tục.

Cơ chế này thúc đẩy sự thay đổi trong cách điều hành, từ bị động sang chủ động. Thay vì chờ chỉ đạo hoặc phản ánh từ dưới lên, các bộ, ngành sẽ phải tự rà soát, tự xem xét lại mình để phát hiện điểm nghẽn và xử lý sớm để tránh bị điểm danh về việc bị chậm tiến độ.

Việc quy trách nhiệm rõ ràng còn góp phần hình thành văn hóa giải trình trong bộ máy hành chính. Người đứng đầu không chỉ chịu trách nhiệm về chính sách, mà còn về kết quả cuối cùng. Đây chính là nền tảng quan trọng để cải cách thủ tục hành chính đi vào thực chất, thay vì chỉ dừng ở khẩu hiệu.

Ngăn “cài cắm” để giữ đặc quyề n

- Lãnh đạo Chính phủ khi làm việc với các bộ, ngành cũng đặc biệt lưu ý, không vì lý do đặc thù ngành mà né tránh, không cắt giảm thủ tục hành chính . Vậy l àm sao để phân định rạch ròi giữa yêu cầu quản lý chuyên môn cần thiết với tư duy "cài cắm" điều kiện để giữ đặc quyền, thưa ông?

- Đây là câu hỏi cốt lõi và cũng là điểm quan trọng nhất của cải cách thủ tục hành chính hiện nay. Theo tôi, để phân định rạch ròi giữa yêu cầu quản lý cần thiết và nguy cơ “cài cắm” điều kiện kinh doanh, cần dựa trên một số nguyên tắc rõ ràng.

Trước hết, phải lấy tiêu chí tính cần thiết và tính tương xứng làm thước đo. Một thủ tục hay điều kiện kinh doanh chỉ nên tồn tại khi nó thực sự cần để bảo vệ lợi ích công cộng như an toàn, sức khỏe, môi trường… và mức độ can thiệp phải tương xứng với rủi ro quản lý. Nếu một quy định vượt quá mức cần thiết hoặc có thể thay thế bằng công cụ hậu kiểm thì cần mạnh dạn cắt bỏ.

Suy cho cùng, thước đo đơn giản nhất và đáng tin cậy nhất vẫn là trong thực tiễn doanh nghiệp có dám đầu tư dài hạn hơn không, người dân có bớt ngại đến cơ quan nhà nước không. Đó chính là tác động mà chúng ta mong muốn ở đợt cải cách thủ tục hành chính lần này.

Về cách làm, chúng tôi cho rằng cần tăng cường minh bạch và phản biện độc lập. Mọi đề xuất duy trì hay bổ sung điều kiện kinh doanh phải được công khai, có đánh giá tác động rõ ràng và có sự tham gia phản biện của cộng đồng doanh nghiệp, hiệp hội ngành nghề. Chính những chủ thể chịu tác động trực tiếp sẽ giúp nhận diện đâu là yêu cầu quản lý hợp lý, đâu là rào cản không cần thiết.

- Nhiều người bày tỏ ý kiến lo ngại và đề nghị không được cắt chỗ này nhưng lại "mọc" chỗ khác. Vậy theo ông, chủ trương cắt giảm thủ tục hành chính phải thực hiện ra sao để thực chất, hiệu quả, không hình thức ?

Lo ngại này là hoàn toàn có cơ sở từ thực tế lịch sử cải cách thủ tục hành chính ở nước ta. Đã có những thời kỳ chúng ta tiến hành cắt giảm thủ tục hành chính nhưng kết quả không như mong đợi, cho thấy khoảng cách giữa chủ trương và thực thi vẫn còn rất lớn. Muốn cắt giảm thực chất, không hình thức, theo tôi cần triển khai theo một số định hướng sau đây.

Thứ nhất, thay đổi cách đo thành công. Hiện nay chúng ta vẫn quen đặt ra mục tiêu theo số lượng thủ tục bị bãi bỏ. Tuy nhiên, những con số đó không nói lên điều gì nếu chi phí và thời gian thực tế của doanh nghiệp không giảm. Trong nhiệm kỳ này, Chính phủ đã đặt chỉ tiêu giảm cả về thời gian và chi phí tuân thủ. Đây là hướng đi đúng, cần kiên trì đo bằng kết quả thực tế, nhất là kết quả thực hiện của người dân và doanh nghiệp. Theo đó, cần có cơ chế lắng nghe thực chất từ doanh nghiệp, người dân; khi cải cách được đo bằng trải nghiệm của người dân, doanh nghiệp, thì mới tránh được tình trạng cắt trên giấy, mọc lại trong thực tế.

Thứ hai, cần xem xét việc cắt giảm thủ tục hành chính theo chuỗi quy trình, không cắt rời rạc từng thủ tục. Một giấy phép có thể được bãi bỏ, nhưng nếu sau đó lại phát sinh thêm xác nhận, chứng nhận, báo cáo hoặc yêu cầu xin ý kiến ở khâu khác thì bản chất gánh nặng không hề giảm. Vì vậy, cần rà soát thủ tục hành chính gắn với toàn bộ vòng đời của một hoạt động đầu tư, kinh doanh để có những cắt giảm mang tính thực chất.

Thứ ba, cần kiên quyết ngăn thủ tục “mọc” lại bằng cơ chế kiểm soát đầu vào bằng quy trình đánh giá tác động chính sách kỹ càng trước khi ban hành thủ tục mới. Mọi đề xuất ban hành điều kiện kinh doanh, giấy phép, chứng chỉ, hồ sơ mới đều phải chứng minh được ba điều: có cần thiết không, có tương xứng với rủi ro quản lý không và có phương án ít tốn kém hơn không. Nếu không trả lời được các câu hỏi đó thì không nên ban hành.

Thứ tư, cần chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm dựa trên dữ liệu và quản lý rủi ro. Nhà nước vẫn quản lý, nhưng không nên bắt tất cả doanh nghiệp phải xin phép như nhau. Đối tượng rủi ro thấp phải được tạo thuận lợi; đối tượng rủi ro cao thì kiểm tra có trọng tâm

Công khai, minh bạch thì nguy cơ “lệ làng” sẽ giảm đi

- Chủ trương 'địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm là một bước đột phá về phân cấp , phân quyền . Tuy nhiên, để tránh tình trạng "phép vua thua lệ làng" hoặc lạm quyền khi được giao quyền tối đa, cần thiết lập một hệ thống giám sát và hậu kiểm như thế nào , thưa ông ?

Chủ trương trên là bước đi đúng nhưng chỉ phát huy hiệu quả khi đi kèm một hệ thống giám sát đủ mạnh. Tôi cho rằng chỉ có thể làm được điều này khi có một khung pháp lý rõ ràng khi thực hiện phân cấp, phân quyền theo hướng rõ người, rõ việc, rõ trách nhiệm. Đây là cơ sở để tiến hành việc kiểm tra, giám sát có hiệu quả.

Đối với việc giám sát, cần kết hợp hoạt động giám sát theo nhiều tầng nấc khác nhau. Đó là sự kết hợp giữa giám sát của các cơ quan dân cử ở trung ương và địa phương, sự giám sát của các cơ quan báo chí, của người dân và doanh nghiệp. Khi các quyết định của địa phương được công khai, minh bạch, thì nguy cơ “lệ làng” sẽ giảm đi đáng kể.

Đối với cơ chế kiểm tra, cần chuyển mạnh sang hậu kiểm dựa trên dữ liệu và quản trị rủi ro. Theo đó, cần triển khai việc theo dõi bằng các chỉ số vận hành theo thời gian thực như thời gian xử lý hồ sơ, chi phí tuân thủ, mức độ hài lòng của người dân, doanh nghiệp… Những địa bàn có dấu hiệu bất thường sẽ được kiểm tra trọng điểm để có những điều chỉnh kịp thời.

- Không chỉ vậy, v iệ c phân cấp tối đa cho địa phương cũng gây áp lực rất lớn lên đội ngũ cán bộ cơ sở . Theo ông, cần có cơ chế nào để khuyến khích và bảo vệ cán bộ dám nghĩ, dám làm , không bị chùn bước trước các "rào cản" đặc thù ngành ?

Có thể nói đây là bài toán khó nhất. Hiện nay, Chính phủ đã ban hành Nghị định 73/2023/NĐ-CP về bảo vệ cán bộ dám nghĩ, dám làm. Nghị định này đã quy định rõ cán bộ hành động vì lợi ích chung, có động cơ trong sáng, đúng quy trình thì dù kết quả không như kỳ vọng cũng sẽ được xem xét miễn hoặc giảm nhẹ trách nhiệm.

Tuy nhiên, vấn đề cơ bản nhất đó là cần phải tạo được niềm tin cho quá trình triển khai thực hiện các quy định này. Do vậy, tôi cho rằng trước hết cần phải tạo ra những tiền lệ áp dụng một cách cụ thể, rõ ràng. Chẳng hạn, cần áp dụng các quy định của Nghị định 73/2023 vào một số ví dụ cụ thể, trong đó có những cán bộ dám nghĩ, dám làm được công khai bảo vệ thì điều đó có giá trị tuyên truyền rất cao, tạo niềm tin trong toàn bộ hệ thống.

Chúng ta cần tiếp tục nghiên cứu, cải cách chế độ đánh giá cán bộ, tránh việc cán bộ không làm thì không bị trừ điểm nhưng làm mà sai có thể mất tất cả. Chừng nào mà điều đó chưa thay đổi thì tâm lý lựa chọn các giải pháp an toàn, không hành động vẫn sẽ là xu thế chung.

Cuối cùng, chúng ta cần tiếp tục trang bị năng lực thực thi cho cán bộ cơ sở. Đây cũng là nhiệm vụ trọng tâm trong năm 2026 đã được tân Thủ tướng Chính phủ xác định khi phát biểu trước Quốc hội. Thực tế cho thấy không ít cán bộ cơ sở không phải không dám làm, mà là không biết làm thế nào khi quyền hạn lớn nhưng kiến thức pháp lý, kỹ năng quản trị chưa theo kịp. Do vậy, việc đào tạo thực chất, nâng cao năng lực của đội ngũ cán bộ là điều kiện tiên quyết để phân quyền phát huy tác dụng.

- Trân trọng cảm ơn ông!