Chính sách cần cởi mở hơn nữa đối với điện mái nhà

Nhìn lại chặng đường khoảng 25 năm qua, ông Bùi Quốc Hoan nhận xét ngành điện Việt Nam đã có sự thay đổi rất lớn về cơ cấu và mô hình phát triển. Trước đây, lĩnh vực phát điện chủ yếu do các doanh nghiệp Nhà nước như EVN , PVN và TKV đảm nhiệm. Tuy nhiên, cùng với quá trình hình thành thị trường phát điện cạnh tranh và việc ban hành các cơ chế khuyến khích như giá FIT cho điện mặt trời và điện gió, cơ cấu nguồn điện hiện nay đã thay đổi đáng kể. 

Cụ thể, đến nay, tỷ trọng nguồn điện do EVN sở hữu chỉ còn khoảng 36-37% tổng công suất lắp đặt; PVN chiếm khoảng 10%, TKV khoảng 2%. Như vậy, tổng công suất nguồn điện thuộc các doanh nghiệp nhà nước hiện chỉ còn khoảng 50%, trong khi hơn một nửa công suất còn lại đến từ các nhà đầu tư tư nhân, các nhà máy điện độc lập (IPP), các dự án BOT và hơn 100.000 hệ thống điện mặt trời mái nhà đã được phát triển trong thời gian qua.

Ở lĩnh vực phân phối và bán lẻ điện, EVN hiện vẫn chiếm khoảng 90% thị phần, còn khoảng 10% thuộc hơn 700 đơn vị bán lẻ điện ngoài EVN . Đây cũng là nhóm đơn vị có ảnh hưởng lớn đến quá trình phát triển điện mặt trời mái nhà trong thời gian tới, khi cơ chế giá điện đã chuyển sang cơ chế thị trường. Hiện nay, Nhà nước không còn áp dụng cơ chế giá cố định như giai đoạn 2017-2021. Thay vào đó, Bộ Công thương ban hành khung giá phát điện, trên cơ sở đó các chủ đầu tư và đơn vị mua điện tiến hành đàm phán giá. Cơ chế này hiện được áp dụng cho điện mặt trời, điện gió cũng như các dự án kết hợp hệ thống lưu trữ năng lượng. Đây là bước chuyển quan trọng trong việc phát triển thị trường điện theo hướng minh bạch và cạnh tranh hơn. Điện mặt trời mái nhà là giải pháp quan trọng cho chuyển đổi xanh.

Hiệu quả kinh tế của điện mái nhà 

Ông Bùi Quốc Hoan nhấn mạnh, khu vực phía nam có lợi thế rất lớn với khoảng 2.000-2.600 giờ nắng mỗi năm, mức bức xạ mặt trời thuộc nhóm cao nhất cả nước. Vì vậy luôn là khu vực phát triển điện mặt trời mái nhà mạnh nhất, cả trong giai đoạn áp dụng giá FIT cũng như sau khi Chính phủ ban hành các nghị định về điện mặt trời mái nhà tự sản xuất, tự tiêu thụ và mang lại hiệu quả kinh tế rõ ràng. 

Theo tính toán của EVN SPC, nếu kết hợp hệ thống điện mặt trời mái nhà với bộ lưu trữ có dung lượng phù hợp thì thời gian hoàn vốn bình quân chỉ khoảng 4-6 năm, ngay cả khi không có cơ chế hỗ trợ về giá. Điều này cho thấy điện mặt trời mái nhà mang lại hiệu quả kinh tế trực tiếp cho người dân và doanh nghiệp thông qua việc giảm chi phí mua điện từ lưới. Bên cạnh đó, doanh nghiệp còn đáp ứng tốt hơn các tiêu chuẩn ESG, các yêu cầu về phát triển xanh của đối tác quốc tế và góp phần thực hiện các cam kết giảm phát thải.

Ở góc độ quốc gia, việc phát triển điện mặt trời mái nhà còn góp phần quan trọng bảo đảm an ninh năng lượng. EVN SPC cam kết hỗ trợ tối đa để thúc đẩy phát triển điện mặt trời mái nhà, Cụ thể, EVN SPC đang triển khai đồng bộ nhiều giải pháp: Toàn bộ quy trình, thủ tục đấu nối đều được công khai, minh bạch và thời gian xử lý hồ sơ được rút ngắn tối đa. Đối với các khách hàng đã lắp đặt điện mặt trời mái nhà trong giai đoạn sau khi cơ chế FIT kết thúc nhưng trước khi các chính sách mới được ban hành, EVN SPC chủ động hướng dẫn hoàn thiện hồ sơ pháp lý theo các quy định chuyển tiếp của Chính phủ. Đến nay, khu vực miền Nam đã có khoảng 4.500 MWp điện mặt trời mái nhà được phát triển trong giai đoạn giá FIT và gần 500 MWp theo cơ chế tự sản xuất, tự tiêu thụ. Tổng công suất đạt khoảng 5.000 MWp, đóng góp đáng kể cho hệ thống điện. Riêng gần 500 MWp điện mặt trời mái nhà tự sản xuất, tự tiêu thụ hiện đã đóng góp hơn 1% sản lượng điện thương phẩm của khu vực, cho thấy hiệu quả rõ rệt của chính sách.

Đối với mục tiêu phát triển điện mặt trời mái nhà cho hộ gia đình và cơ quan hành chính, ông Hoan cho rằng, ngoài các chính sách hỗ trợ tài chính, cần nghiên cứu thêm các cơ chế mang tính khuyến khích mạnh hơn hoặc có tính bắt buộc phù hợp. Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, nhiều quốc gia đã quy định các công trình xây dựng mới phải lắp đặt điện mặt trời mái nhà ngay từ khi thiết kế. Việt Nam có thể nghiên cứu áp dụng những mô hình phù hợp, đồng thời kết hợp với các chính sách tín dụng ưu đãi để hỗ trợ người dân tiếp cận nguồn vốn đầu tư.