Chuyên gia nói gì về đề xuất đưa chi phí vận hành, bảo trì vào giá điện?

Tránh thành khoản hợp thức hóa chi phí kém hiệu quả

Tại Hội nghị tổng kết công tác năm 2025 và triển khai nhiệm vụ năm 2026 mới đây, Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) đã kiến nghị Bộ Công Thương sớm quy định bổ sung một số nhóm chi phí vào phương án giá điện , trong đó có chi phí đầu tư cải tạo, nâng cấp hệ thống bảo vệ môi trường; cập nhật các ảnh hưởng liên quan đến công suất, hiệu suất; và chi phí vận hành - bảo trì (O&M), nhằm bảo đảm các nhà máy điện có khả năng thu hồi đủ chi phí để đáp ứng các quy chuẩn mới.

Đề xuất này nhận được sự quan tâm của dư luận, bởi giá điện không chỉ là bài toán kinh tế, mà còn tác động trực tiếp đến chi tiêu sinh hoạt của người dân và chi phí đầu vào của doanh nghiệp.

Trao đổi với PV Tiền Phong , chuyên gia kinh tế Ngô Trí Long cho rằng xét về nguyên tắc, việc đưa chi phí O&M vào giá điện là hợp lý. Bởi đây là khoản chi trực tiếp quyết định hệ thống điện có vận hành an toàn, ổn định hay không. Nếu không tính đủ chi phí bảo trì, sửa chữa, các đơn vị vận hành buộc phải trì hoãn bảo dưỡng, nguy cơ gia tăng sự cố, giảm hiệu suất và cuối cùng xã hội phải trả giá bằng rủi ro thiếu điện cùng chi phí khắc phục lớn hơn nhiều.

Theo ông Long, trong bối cảnh tiêu chuẩn kỹ thuật và môi trường ngày càng cao, các nhà máy điện và hệ thống lưới buộc phải đầu tư nhiều hơn cho vận hành an toàn, nâng cấp thiết bị và bảo vệ môi trường. Thực tế, khung quản lý giá điện ở Việt Nam cũng đang từng bước chuẩn hóa chi phí O&M, coi đây là một cấu phần cần được lượng hóa và kiểm soát, thay vì để tồn tại như một khoản chi “mờ”.

Tuy nhiên, ông Long cho rằng điều khiến người dân lo ngại không nằm ở câu hỏi có tính O&M hay không, mà là tính như thế nào để không biến giá điện thành nơi hợp thức hóa chi phí kém hiệu quả.

"Nếu chi bao nhiêu cũng được đưa vào giá, thiếu kiểm toán và thiếu chuẩn so sánh, gánh nặng rất dễ bị đẩy sang người tiêu dùng, trong khi chất lượng cung ứng điện chưa chắc được cải thiện tương xứng", ông Long nói.

Cần minh bạch và chất lượng

Ông Nguyễn Tiến Thỏa - Chủ tịch Hội Thẩm định giá Việt Nam - cho rằng, hiện nay giá thành sản xuất điện đã cao hơn giá bán điện bình quân, tức là ngành điện đang ở tình trạng “mua cao - bán thấp”. Trong khi đó, nhiều yếu tố đầu vào của sản xuất điện như nhiên liệu, tỷ giá, chi phí môi trường… lại nằm ngoài khả năng kiểm soát của EVN. Điều này khiến chi phí sản xuất ngày càng tăng, nhưng giá bán điện không đủ bù đắp các khoản chi hợp lý đã bỏ ra.

Theo ông Thỏa, nguyên tắc xuyên suốt của quản lý giá điện vẫn phải là tính đúng, tính đủ các chi phí hợp lý, hợp lệ, bảo đảm ngành điện có điều kiện duy trì sản xuất và đầu tư hệ thống. Do đó, khi đưa thêm chi phí vào giá cần làm rõ chi phí đó hình thành như thế nào, mang lại hiệu quả gì để tạo sự minh bạch và đồng thuận xã hội?

TS. Nguyễn Huy Hoạch - chuyên gia Hiệp hội Năng lượng Việt Nam - cho rằng trên thế giới, chi phí vận hành - bảo trì và chi phí duy trì, nâng cấp hệ thống được coi là cấu phần chính thức của giá điện , đặc biệt ở khâu truyền tải và phân phối.

Chi phí này nhằm bảo đảm, nhà máy lưới điện được bảo dưỡng đúng chuẩn, giảm nguy cơ mất điện diện rộng và bảo đảm an ninh năng lượng. Tuy nhiên, theo ông Hoạch, khi đưa các chi phí này vào giá điện cần phải có những cam kết rõ ràng về chất lượng dịch vụ và đảm bảo sự công bằng. Chẳng hạn, như giai đoạn 2022-2023, nhiều đợt mất điện xảy ra cũng có phần lý do sự cố kỹ thuật tại nhà máy điện.

"Trong trường hợp chi phí này được tính, nếu nhà máy gặp sự cố, dẫn đến mất điện gây thiệt hại, ảnh hưởng đến hoạt động của doanh nghiệp, người dân, đơn vị điện lực phải đền bù", ông Hoạch nói.

Chuyên gia kinh tế Ngô Trí Long cho rằng, để đề xuất đưa O&M vào giá điện thuyết phục, tránh lo ngại “đẩy gánh nặng” sang người tiêu dùng thì cần đi kèm những “điều kiện cứng”. Trước hết là làm rõ tiền O&M được chi cho những hạng mục nào, có hợp lý và cần thiết hay không. Tiếp đó là chuẩn hóa chi phí và so sánh giữa các đơn vị, các khâu phát điện - truyền tải - phân phối, để xã hội thấy rõ việc tăng chi có thực sự đi kèm hiệu quả.

Quan trọng hơn, theo ông Long, phải ràng buộc trách nhiệm chất lượng. Người dân chỉ có thể chấp nhận trả thêm nếu đổi lại là điện ổn định hơn, ít mất điện hơn, tổn thất kỹ thuật giảm và dịch vụ khách hàng được cải thiện thực chất. Thông lệ quốc tế cho thấy, thế giới không tranh luận chuyện có tính O&M hay không, mà tập trung kiểm soát O&M rất chặt, chi phí này được chấp nhận trong giá điện , nhưng phải được thẩm định, loại trừ phần kém hiệu quả và gắn với cơ chế khuyến khích tiết kiệm.

"Nếu làm được như vậy, đưa O&M vào phương án giá điện sẽ không phải là câu chuyện tăng giá mà là câu chuyện nâng độ tin cậy hệ thống điện và chuẩn hoá quản trị chi phí theo thông lệ điều tiết quốc tế”, ông Long nói.