Hàng loạt quốc gia tại châu Á đang phải lao đao trước tình trạng khan hiếm nghiêm trọng naphtha - một dẫn xuất dầu mỏ trọng yếu được ứng dụng trong một danh mục sản phẩm khổng lồ, từ màng bọc thực phẩm quen thuộc trong gia đình cho đến mực in công nghiệp và các thiết bị y tế.
Trước đó, hồi chuông cảnh báo toàn cầu về xung đột tại Trung Đông hầu như chỉ đổ dồn vào viễn cảnh giá dầu thô leo thang phi mã hay giá xăng tăng chóng mặt tại các cây sạc. Thế nhưng tại khu vực Đông Á, naphtha mới chính là “ngòi nổ” đầu tiên kích hoạt sự đứt gãy trên diện rộng của nền sản xuất công nghiệp.
Cả Nhật Bản và Hàn Quốc hiện đang phụ thuộc nặng nề vào lượng naphtha nhập khẩu từ Qatar và Kuwait. Tuy nhiên, các quốc gia vùng Vịnh này lại đang rơi vào trạng thái tê liệt xuất khẩu do lệnh phong tỏa kéo dài hơn hai tháng qua tại Eo biển Hormuz. Ngay cả lượng naphtha được xử lý tại các nhà máy lọc dầu nội địa châu Á phần lớn cũng có nguồn gốc từ lượng dầu thô phải vận chuyển qua eo biển chiến lược này.
Hệ lụy kinh tế đã bắt đầu hiển hiện rõ mồn một. Tại Nhật Bản, nhiều doanh nghiệp hàng tiêu dùng do không thể đảm bảo được nguồn cung cấp naphtha ổn định đã buộc phải chủ động xóa màu trên các bao bì thực phẩm để tiết kiệm mực in. Hiện tại, cả Tokyo và Seoul đang ráo riết chạy đua với thời gian để tìm kiếm các nguồn cung thay thế trước tháng 6 - cột mốc mà các chuyên gia trong ngành cảnh báo rằng tình trạng khan hiếm sẽ bắt đầu lan rộng và làm tê liệt hoạt động sản xuất trên quy mô lớn hơn.
“Tại Đông Á, naphtha chính là cơ chế cốt lõi khiến các cú sốc nguồn cung từ Trung Đông lan truyền trực tiếp và nhanh chóng vào toàn bộ nền kinh tế”, ông Toby Whittington, chuyên gia kinh tế trưởng tại công ty tư vấn Oxford Economics, nhận định. “Nó là đầu vào của mọi thứ. Đó là lý do vì sao cuộc khủng hoảng này đang giáng đòn nặng nề vào các nền kinh tế nhanh đến vậy”.
Naphtha là gì và tại sao lại rơi vào cảnh khan hiếm?
Về mặt kỹ thuật, naphtha là một sản phẩm dầu mỏ được tinh chế từ dầu thô qua quá trình chưng cất phân đoạn dưới nhiệt độ cao. Khi trải qua công đoạn bẻ gãy phân tử (cracking) ở nhiệt độ cực hạn, naphtha sẽ phân rã thành các hóa chất dầu mỏ nền tảng - nguyên liệu để cấu thành nên mọi thứ, từ nhựa, cao su tổng hợp cho đến các loại mực in chuyên dụng và dung môi. Chính vì đóng vai trò là viên gạch lót đường cho vô số sản phẩm hóa chất, naphtha thường được giới chuyên gia ví như “hạt gạo” của toàn ngành công nghiệp.
Tại châu Á , chuỗi cung ứng mặt hàng này từ lâu đã rơi vào thế kẹt khi phụ thuộc quá lớn vào Trung Đông. Đơn cử như Nhật Bản, quốc gia này phải nhập khẩu phần lớn lượng naphtha tiêu thụ, và 3/4 trong số đó đến từ các nhà sản xuất Trung Đông. Mặt khác, lượng hụt còn lại được BYD và các nhà máy nội địa tự sản xuất cũng lại phụ thuộc vào nguồn dầu thô nhập khẩu, vốn có tới hơn 90% xuất xứ từ vùng Vịnh.
Điều này đồng nghĩa với việc kể từ khi ngọn lửa chiến tranh bóp nghẹt các tuyến hàng hải qua Vịnh Ba Tư và làm đóng băng hoạt động xuất khẩu tại các cảng biển chủ chốt, hơn 80% tuyến cung ứng truyền thống cho các sản phẩm naphtha thành phẩm của Nhật Bản đã bị chặt đứt đột ngột. Thực tế này biến Nhật Bản và Hàn Quốc trở thành những quốc gia phải phơi mình trước rủi ro tổn thương lớn nhất, theo đánh giá của Oxford Economics.
Từ bao bì thực phẩm đến rủi ro y tế hệ trọng
Tại Nhật Bản, các doanh nghiệp đang làm mọi cách có thể để phân phối hạn định nguồn cung vốn được cảnh báo là sẽ cạn đáy trong những tháng tới. Các tập đoàn thực phẩm lớn, bao gồm hãng sản xuất bánh kẹo Calbee và thương hiệu nước sốt cà chua Kagome, đã bắt đầu tái thiết kế lại bao bì sản phẩm theo hướng tiết giảm tối đa mực in, cho ra đời những mẫu mã mới với tông màu nhạt và tối giản rõ rệt.
Một số siêu thị cũng đã ghi nhận tình trạng khan hiếm các mặt hàng thiết yếu hằng ngày như màng bọc thực phẩm. Các nhà sản xuất tã giấy rục rịch tăng giá bán, trong khi nhiều dự án xây dựng bị đình trệ do nhà thầu không thể tiếp cận được nguồn thiết bị nhà ở và vật liệu xây dựng, đặc biệt là các loại nhựa có nguồn gốc từ naphtha.
Tại Hàn Quốc, các gã khổng lồ hóa dầu đã bị ép phải cắt giảm mạnh công suất vận hành của các nhà máy. Do không thể thực hiện các cam kết giao hàng vì thiếu hụt nguồn nguyên liệu naphtha đầu vào, một số nhà sản xuất hóa chất đã phải tuyên bố tình trạng bất khả kháng đối với các đơn hàng cung cấp cho các tập đoàn sản xuất ô tô và điện tử lớn. Trên thị trường tiêu dùng, hiện tượng người dân đổ xô đi tích trữ các nhu yếu phẩm như túi nilon cũng đã xuất hiện.
Tuy nhiên, mối lo ngại sâu sắc nhất hiện nay là tình trạng khan hiếm sẽ xâm lấn vào các ngành công nghiệp nhạy cảm hơn, điển hình là thiết bị y tế. Không giống như bao bì hàng tiêu dùng, các loại nhựa dùng trong y tế cực kỳ nghiêm ngặt, không thể dễ dàng thay thế bằng vật liệu khác hoặc cắt giảm quy mô sản xuất. Tháng trước tại Nhật Bản, nhiều hiệp hội bác sĩ và bệnh nhân đã đồng loạt gửi văn bản kiến nghị lên Bộ Y tế nước này, hối thúc giới chức lập tức rà soát và xác định những chuỗi cung ứng thiết bị y tế nào đang nằm trong vùng đỏ nguy hiểm nhất.
Lối thoát
Trước áp lực bủa vây từ dư luận, chính phủ các nước châu Á một mặt vừa phải tìm cách trấn an người dân, mặt khác phải âm thầm chạy đua để tìm kiếm các chuyến hàng thay thế từ bên ngoài bản đồ Trung Đông.
Hàn Quốc đã chủ động gia tăng sản lượng nhập khẩu naphtha từ Nga, trong khi Nhật Bản chọn cách quay sang gõ cửa thị trường Mỹ. Dẫu vậy, giới chức Tokyo vẫn ra sức khẳng định rằng khối lượng cần thiết về cơ bản đã được đảm bảo, và các báo cáo về sự đứt gãy nguồn cung thực chất chỉ phản ánh những điểm nghẽn cục bộ trong mạng lưới phân phối nội địa.
Những lời trấn an dường như không đủ sức nặng để thuyết phục công chúng khi số lượng các doanh nghiệp phát đi cảnh báo nguy cấp ngày một dày đặc. Kết quả một cuộc khảo sát gần đây của hãng thông tấn Kyodo News cho thấy, tỷ lệ ủng hộ dành cho Kabinet của Thủ tướng Sanae Takaichi đã sụt giảm nghiêm trọng, với 70% số người được hỏi bày tỏ sự lo ngại sâu sắc về tác động tiêu cực của cuộc khủng hoảng naphtha lên đời sống hằng ngày.
Ông Haruhiko Sakaino, cố vấn thuộc Cục Tài nguyên và Năng lượng Nhật Bản, thẳng thắn thừa nhận hiện có rất ít bằng chứng cho thấy quốc gia này đã gom đủ lượng cung cấp naphtha thay thế giữa bối cảnh một cuộc chiến đấu thầu giành giật nguồn cung đang diễn ra khốc liệt trên phạm vi toàn cầu.
Số liệu do Bộ Tài chính Nhật Bản công bố vào thứ Năm vừa qua đã phơi bày một thực tế nghiệt ngã: Trong tháng 4, sản lượng nhập khẩu naphtha của Nhật Bản đã lao dốc tới 79% so với cùng kỳ năm ngoái.
Vị cựu quan chức ngành lọc dầu này cảnh báo rằng nếu tình trạng hiện tại tiếp tục kéo dài, số lượng các doanh nghiệp rơi vào vùng đỏ bị đình trệ sản xuất sẽ tăng vọt vào tháng 6. “Trước mắt, tôi không thấy có bất kỳ con đường nào khác để giải cứu tình thế hiện tại của Nhật Bản, ngoại trừ việc phải bằng mọi giá khôi phục lại tuyến hải trình an toàn qua Eo biển Hormuz”, ông Sakaino kết luận.
Theo: Financial Times, Business Times
