Giá dầu thế giới tăng vọt khi căng thẳng tại Trung Đông leo thang, làm dấy lên lo ngại về cú sốc năng lượng mới đối với kinh tế toàn cầu. Trong phiên giao dịch mới nhất, giá dầu Brent kỳ hạn có thời điểm tăng tới 10,4% lên 101,59 USD/thùng trước khi thu hẹp đà tăng, khi thị trường vẫn hoài nghi liệu việc giải phóng kho dự trữ dầu chiến lược có đủ để bù đắp cú sốc nguồn cung từ khu vực Trung Đông hay không? Dầu thô WTI của Mỹ tăng 5,2% lên 91,82 USD/thùng.
Đà tăng mạnh của dầu mỏ diễn ra trong bối cảnh xung đột liên quan đến Iran làm gián đoạn vận chuyển năng lượng qua eo biển Hormuz - tuyến đường chiến lược vận chuyển khoảng 20% nguồn cung dầu toàn cầu.
Diễn biến không chỉ gây chấn động thị trường năng lượng mà còn có nguy cơ kéo theo lạm phát, làm tăng chi phí sản xuất và ảnh hưởng đến giá hàng hóa trên phạm vi toàn cầu.
Kế hoạch xả dầu khẩn cấp lớn nhất lịch sử
Kế hoạch tung ra lượng dầu dự trữ khẩn cấp lớn nhất trong lịch sử đang gửi đi tín hiệu thị trường năng lượng đang chuẩn bị cho kịch bản xung đột Trung Đông kéo dài lâu hơn nhiều so với dự đoán.
Cơ quan Năng lượng quốc tế (IEA) cho biết, 32 quốc gia thành viên sẽ giải phóng 400 triệu thùng dầu thô từ kho dự trữ chiến lược, đánh dấu đợt rút dầu phối hợp lớn nhất kể từ khi tổ chức này được thành lập năm 1974 sau cuộc khủng hoảng dầu mỏ . Mỹ cũng tuyên bố sẽ giải phóng 172 triệu thùng dầu từ Kho Dự trữ Dầu mỏ Chiến lược như một phần của kế hoạch này.
Ngay sau thông báo, giá dầu thô tiếp tục tăng mạnh, cho thấy các nhà giao dịch nghi ngờ việc xả kho dự trữ có thể nhanh chóng bù đắp cú sốc nguồn cung do chiến tranh và sự gián đoạn vận chuyển tại eo biển Hormuz.
Theo ông Andy Lipow - Chủ tịch Lipow Oil Associates - quy mô can thiệp của IEA phản ánh mức độ nghiêm trọng của cuộc khủng hoảng năng lượng hiện tại. Ông cho rằng việc giải phóng kho dự trữ quy mô lớn cho thấy thị trường đang chuẩn bị cho khả năng xung đột kéo dài nhiều tuần.
Cuộc chiến đã làm gián đoạn nghiêm trọng dòng chảy năng lượng toàn cầu. Mỗi ngày khoảng 20 triệu thùng dầu thô và các sản phẩm dầu mỏ đi qua eo biển Hormuz, tương đương 20% lượng tiêu thụ dầu toàn cầu.
Giá dầu thế giới tăng vọt gây ra nhiều hệ lụy.
Ngay cả khi lượng dự trữ chiến lược được tung ra, nhiều chuyên gia cho rằng nguồn cung bổ sung chỉ có thể bù đắp một phần nhỏ sự thiếu hụt nếu xung đột kéo dài.
Ông Bob McNally - Chủ tịch Rapidan Energy Group - cho biết các nhà giao dịch nhận ra rằng việc giải phóng dự trữ chỉ có thể bù đắp một phần nhỏ lượng cung bị mất, trong khi việc tạm dừng phần lớn tàu chở dầu đi qua eo biển Hormuz có thể khiến thị trường thiếu hụt tới 15 triệu thùng dầu/ngày. Giá dầu nhiều khả năng sẽ tiếp tục tăng cho đến khi đạt được lệnh ngừng bắn hoặc năng lực quân sự của Iran bị suy yếu đủ để hoạt động vận chuyển dầu bằng tàu chở dầu được nối lại.
Một số nhà phân tích cho rằng thị trường đang đánh giá thấp quy mô và thời gian của cuộc khủng hoảng.
Ông Vivek Dhar - Giám đốc nghiên cứu năng lượng và khai khoáng tại Ngân hàng Commonwealth của Australia - cho rằng nếu khủng hoảng kéo dài nhiều tháng thay vì vài tuần, mức độ gián đoạn đối với thị trường năng lượng toàn cầu có thể lớn hơn nhiều so với dự báo hiện nay.
Trong kịch bản nguồn cung khan hiếm, ông Dhar cho rằng giá dầu Brent có thể tăng lên 120-150 USD/thùng để buộc nhu cầu toàn cầu giảm xuống, đặc biệt tại các nền kinh tế đang phát triển.
Ảnh hưởng lan rộng hàng hóa toàn cầu
Tác động của xung đột Trung Đông không chỉ dừng lại ở thị trường năng lượng mà còn có nguy cơ lan sang chuỗi cung ứng nông nghiệp toàn cầu, làm tăng chi phí sản xuất và giá thực phẩm.
Eo biển Hormuz không chỉ là tuyến vận chuyển dầu khí quan trọng mà còn là tuyến đường chiến lược đối với thương mại phân bón toàn cầu. Sự gián đoạn tại khu vực này có thể làm tăng chi phí đầu vào nông nghiệp, giảm năng suất cây trồng và đẩy giá lương thực lên cao.
Theo Viện Nghiên cứu chính sách thực phẩm quốc tế (IFPRI), chi phí năng lượng và nguyên liệu đầu vào tăng cao có nguy cơ kích hoạt lại lạm phát lương thực toàn cầu vào thời điểm nhiều quốc gia vừa mới kiểm soát được giá thực phẩm bán lẻ.
Giáo sư Raj Patel của Đại học Texas cho rằng, tác động từ gián đoạn nguồn cung phân bón có thể diễn ra nhanh và mạnh hơn dự đoán. Ông cho biết Qatar, Saudi Arabia, Oman và Iran là những nhà cung cấp lớn trên thị trường phân bón toàn cầu, đặc biệt là urê và phốt phát, và hầu hết lượng hàng này đều đi qua eo biển Hormuz. Khi tuyến vận chuyển bị gián đoạn, chi phí nông nghiệp toàn cầu có thể tăng mạnh.
Các quốc gia phụ thuộc nhiều vào nhập khẩu lương thực và phân bón được dự báo sẽ chịu tác động lớn trong những tuần tới, đặc biệt trong các giai đoạn gieo trồng quan trọng.
Tình hình dầu mỏ thế giới ngày càng khủng hoảng.
Những khu vực gần vùng xung đột được cho là sẽ chịu tác động đầu tiên.Theo ông Bin Hui Ong - nhà phân tích hàng hóa tại BMI - người tiêu dùng tại các quốc gia Hội đồng Hợp tác vùng Vịnh (GCC) dễ bị ảnh hưởng nhất bởi sự tăng giá thực phẩm trong ngắn hạn do phụ thuộc lớn vào hàng nhập khẩu vận chuyển qua eo biển Hormuz.
Các nền kinh tế như Qatar, Bahrain, Kuwait và Saudi Arabia nhập khẩu phần lớn lương thực bằng đường biển qua tuyến đường này. Nếu vận tải biển tiếp tục bị hạn chế, nguồn cung sẽ phải chuyển sang các tuyến đường thay thế hoặc vận chuyển bằng đường bộ với chi phí cao hơn.
Các quốc gia giàu có trong khu vực có thể sử dụng nguồn lực tài chính để nhập khẩu lương thực bằng đường hàng không hoặc đường bộ nếu cần thiết, nhưng các nước nghèo hơn có thể gặp khó khăn.
Theo các chuyên gia, Iraq và Iran có nguy cơ đối mặt với tình trạng khan hiếm lương thực nếu gián đoạn thương mại kéo dài.
Ngoài Trung Đông, châu Phi cận Sahara được đánh giá là khu vực dễ bị tổn thương nhất. Hơn 90% lượng phân bón sử dụng tại khu vực này phải nhập khẩu, khiến nông nghiệp phụ thuộc lớn vào chuỗi cung ứng toàn cầu.
Các cây trồng cần nhiều nitơ như ngô - lương thực chính tại nhiều quốc gia châu Phi - đặc biệt nhạy cảm với tình trạng thiếu phân bón, làm tăng nguy cơ giảm năng suất và giá lương thực tăng mạnh.
Tại châu Á, Nam Á và Đông Nam Á cũng đối mặt với áp lực chi phí ngày càng lớn. Các nền kinh tế nông nghiệp như Ấn Độ, Bangladesh, Thái Lan và Indonesia phụ thuộc nhiều vào phân bón nhập khẩu từ Trung Đông.
Một nông dân ở Thái Lan, theo phân tích của Patel, đang phải đối mặt với cú sốc chi phí từ nhiều phía, phân bón sản xuất từ khí đốt Trung Đông, vận chuyển qua eo biển Hormuz và được định giá bằng USD - đồng tiền đang tăng giá mạnh do bất ổn địa chính trị.
Indonesia và Bangladesh được các chuyên gia đánh giá là hai quốc gia có nguy cơ chịu tác động mạnh nhất trong khu vực nếu gián đoạn kéo dài.