Từ "chợ đen" linh kiện đến những "lò độ" xe chuyên nghiệp
Đầu tháng 6, Công an TP.HCM (PC08) đã đồng loạt kiểm tra các cơ sở sửa chữa, lắp ráp, kinh doanh xe điện trên địa bàn, phát hiện hàng trăm xe điện không rõ nguồn gốc cùng nhiều vi phạm liên quan đến hoạt động “độ, chế” phương tiện.
Công an TP.HCM triệt phá xưởng xe điện lậu
ẢNH: CTV
Trong đợt kiểm tra, PC08 phối hợp các đơn vị liên quan đã tiến hành kiểm tra 7 cơ sở sửa chữa, kinh doanh xe điện , phát hiện 1 cơ sở hoạt động không có giấy phép kinh doanh; 6 cơ sở có trang bị thiết bị nhưng chưa xây dựng phương án phòng cháy chữa cháy.
Đáng chú ý, tại một cơ sở kho hàng lắp ráp xe điện , sản xuất pin điện và linh kiện, lực lượng chức năng phát hiện 11 xe điện có dấu hiệu thay đổi kết cấu; 221 xe điện không xuất trình được giấy tờ chứng minh nguồn gốc, gồm 45 xe đã lắp ráp hoàn chỉnh và 117 xe đang trong quá trình lắp ráp. Ngoài ra, nhiều linh kiện, phụ tùng cũng không có hóa đơn, chứng từ hợp pháp.
Theo Công an TP.HCM, tình trạng “độ, chế” phương tiện để tăng tốc độ, công suất đang ngày càng lan nhanh. Việc tự ý thay đổi kết cấu, nâng công suất xe điện không chỉ tiềm ẩn nguy cơ tai nạn giao thông đối với người điều khiển mà còn gây mất an toàn cho những người tham gia giao thông khác.
Bên cạnh đó, thị trường mua bán xe điện , linh kiện và phụ tùng phát triển nhanh với nhiều chủng loại, nguồn gốc khác nhau, trong đó có nhiều sản phẩm chưa được kiểm định chất lượng, tiềm ẩn nguy cơ cháy nổ.
Cùng thời điểm, tại Đắk Lắk, lực lượng CSGT cũng tăng cường ra quân quét sạch tình trạng học sinh, thanh thiếu niên tự ý độ chế, nâng bình, thay IC nhằm biến những chiếc xe điện phổ thông thành "quái thú" lao vun vút trên đường với tốc độ lên tới hơn 80 km/giờ. Nhiều trường hợp xe điện độ thậm chí đã gây tai nạn chết người.
Thượng tá Nguyễn Huy Thành - Trưởng PC08 Công an tỉnh Đắk Lắk - cho biết xe đạp điện hiện rất phổ biến vì tiện lợi, không cần giấy phép lái xe, phù hợp với học sinh. Xe đạp điện nguyên bản chỉ có tốc độ khoảng 30 - 40 km/giờ nhưng khi can thiệp IC, pin hoặc động cơ, tốc độ có thể tăng lên 70 - 80 km/giờ, thậm chí cao hơn, trong khi hệ thống phanh và khung xe hoàn toàn không đáp ứng được.
Phần lớn các trường hợp độ xe xuất phát từ việc mua linh kiện trên mạng xã hội với giá rẻ, sau đó tự lắp đặt theo video hướng dẫn. Chỉ vài can thiệp kỹ thuật cũng có thể biến xe điện thành phương tiện nguy hiểm. Khi tốc độ vượt quá khả năng kiểm soát, hậu quả có thể là những thương tích nghiêm trọng hoặc mất tính mạng. "Điều đáng lo ngại là người sử dụng đa số là học sinh, chưa có kỹ năng xử lý tình huống, dễ mất kiểm soát khi tốc độ tăng cao", thượng tá Thành nói.
Thực tế, không ít khách hàng nhẹ dạ cả tin đã phải nếm quả đắng "tiền mất tật mang" khi đưa xe tới các "lò độ" này. Điển hình như trường hợp của anh T.M (ngụ tại Bình Tân, TP.HCM), vì muốn chiếc xe máy điện của mình chạy nhanh và xa hơn, anh đã chi gần 15 triệu đồng để một "pháp sư" trên mạng nâng cấp gói pin Lithium tự chế và thay IC mở tua.
Kết quả, chỉ sau 2 tháng vận hành, chiếc xe thường xuyên đổ bệnh đột ngột. "Đang đi giữa đường thì sập nguồn, ga không nhích được, hệ thống dây điện bốc mùi khét lẹt. Khi mang ra tiệm sửa xe chính hãng, tôi mới ngã ngửa khi thợ từ chối bảo hành vì toàn bộ hệ thống dây điện nguyên bản đã bị cắt nát, đấu nối chắp vá bằng băng keo đen sơ sài. Con xe giờ đành trùm mền làm đống sắt vụn thôi vì chi phí phục hồi nguyên trạng còn ngang mua xe mới" - anh T.M thở dài.
Hành vi tự ý thay đổi kết cấu phương tiện có thể bị xử phạt hành chính, thậm chí truy cứu trách nhiệm hình sự nếu gây hậu quả nghiêm trọng
ẢNH: HOÀNG GIÁP
"Độ", "chế" xe kiểu gì cũng nguy hiểm như nhau
Cuối 2025, một doanh nghiệp cũng đã từng đề xuất Sở Xây dựng TP.HCM cho phép hợp pháp hóa cải tạo, chuyển đổi động cơ điện cho các phương tiện mô tô, xe gắn máy cũ, nói nôm na là "độ" xe xăng thành xe điện . Đề xuất trên nhanh chóng bị các chuyên gia phản đối do nguy cơ gây mất an toàn kỹ thuật và không khả thi về mặt chi phí.
Xét về bản chất hành vi, hai câu chuyện này có sự khác biệt. Một bên là can thiệp vào kết cấu xe điện có sẵn để "phá vỡ" giới hạn tốc độ; một bên là thay thế hoàn toàn hệ truyền động xăng sang điện để tái sử dụng xác xe cũ. Tuy nhiên, theo các chuyên gia kỹ thuật, bản chất của 2 hành vi đều giống nhau bởi sự mất an toàn tuyệt đối do can thiệp thủ công.
Anh Trần Minh Tú, chuyên viên kỹ thuật của một hãng xe máy tại Việt Nam (đại lý TP.HCM) phân tích: Về hiểm họa phanh và khung gầm, xe đạp điện phổ thông hoặc xác xe máy xăng cũ chỉ được thiết kế bộ khung và hệ thống phanh tang trống chịu được dải tốc độ an toàn dưới 40 km/giờ. Khi các lò lậu "mở tua" ép xe chạy lên tới 80 - 90km/giờ, lực ly tâm và quán tính sẽ tăng lên gấp bội. Khung xe lúc này rất dễ bị gãy gập khi vào cua, và hệ thống phanh nguyên bản hoàn toàn bất lực trong các tình huống khẩn cấp.
Cùng với đó, khối pin tự chế cường độ lớn không có hệ thống quản lý nhiệt (BMS) chuẩn hãng sẽ liên tục quá nhiệt khi vận hành. Chỉ cần một tia lửa điện nhỏ từ mối nối thủ công bị rò rỉ, khối pin Lithium-ion sẽ phát hỏa dữ dội, sinh ra khí độc và gần như không thể dập tắt bằng các phương pháp thông thường.
Nhìn ra thế giới, trước khi trào lưu độ xe điện tự phát lan rộng tại Việt Nam, nhiều quốc gia lớn đã từng coi "EV Retrofit" (chiến dịch hoán đổi động cơ xăng sang điện) là một cuộc cách mạng xanh. Nhưng thực tế đã chứng minh đó là một bài toán thất bại toàn tập về cả kinh tế lẫn kỹ thuật.
Điển hình, tại Pháp, năm 2020, Chính phủ từng tài trợ tới 5.000 EUR cho mỗi người dân mang xe cũ đi độ điện. Startup đình đám Transition-One tự tin tung ra các bộ Kit độ giá rẻ cho xe đô thị. Kết quả, chi phí kỹ thuật tăng vọt làm giá thành đắt đỏ, trong khi pin độ chỉ chạy được chưa đầy 100 km. Người dân quay lưng, chiến dịch đại trà phá sản.
Tại Mỹ, các startup tỉ USD như Lightning eMotors từng lên sàn chứng khoán với tham vọng hoán đổi động xe tải diesel cũ thành xe điện . Tuy nhiên, hệ thống máy tính của xe cũ không thể tương thích với phần mềm độ thêm, gây ra hàng loạt lỗi mất phanh, sập nguồn trên cao tốc. Doanh nghiệp này cuối cùng phải nộp đơn phá sản và thanh lý tài sản.
Ở Đông Nam Á, Indonesia từng đặt mục tiêu độ 6 triệu xe máy xăng thành xe máy điện và trợ cấp tiền mặt thẳng cho người dân. Thế nhưng dự án đổ bể vì chi phí độ lại còn đắt hơn mua xe mới, cộng với việc hệ thống pin tự chế từ các xưởng độ không tương thích với các trạm đổi pin công cộng.
Do đó, các nhà sản xuất và chuyên gia luôn khuyến khích người dân lựa chọn các thương hiệu xe điện uy tín, không độ chế các phương tiện để đảm bảo an toàn cho chính bản thân cũng như toàn xã hội.