Đua nhau trồng ‘sản vật trời ban’, nông dân nước Đông Nam Á nay lao đao vì Trung Quốc giảm mua, giá rớt thê thảm, Thái Lan có thể là 'nạn nhân' kế tiếp

Nhu cầu sầu riêng bùng nổ từ Trung Quốc – thị trường nổi tiếng với “cơn nghiện” loại “sản vật trời ban” này – từng đưa ông Liew Jia Soon trở về Malaysia năm 2018. Khi đó, ông đang sinh sống ở nước ngoài, còn trang trại sầu riêng của gia đình ở vùng đồi phía bắc Kuala Lumpur được dự báo sẽ bước vào giai đoạn sinh lời chưa từng có.

Tám năm sau, diện tích trang trại đã tăng gấp đôi so với một thập kỷ trước. Nhưng khoản lợi nhuận hấp dẫn từng khiến ông Liew hồi hương giờ đã bốc hơi.

“Trong vụ này, lợi nhuận của nông dân đã giảm tới 60%”, ông nói với tờ New York Times khi đứng trước hàng trăm quả sầu riêng không bán được tại một điểm thu gom gần trang trại ở Raub.

Vấn đề không nằm ở việc người Trung Quốc quay lưng với sầu riêng . Trái lại, nhu cầu tại thị trường này vẫn rất mạnh, bất chấp kinh tế Trung Quốc chững lại vào cuối năm ngoái. Tuy nhiên, thị hiếu đã thay đổi. Phần lớn người mua hiện không còn chuộng sầu riêng đông lạnh – mặt hàng chủ lực của Malaysia – mà chuyển sang sầu riêng tươi.

Sự thay đổi này đang đẩy ngành sầu riêng Malaysia vào khủng hoảng.

“Chúng tôi cần tái cấu trúc toàn bộ chuỗi cung ứng để phù hợp với xuất khẩu sầu riêng tươi”, ông Eric Chan, Chủ tịch Hiệp hội Nhà sản xuất sầu riêng Malaysia, cho biết. Theo ông, số chuyến bay từ Malaysia sang Trung Quốc có thể vận chuyển nông sản tươi sống hiện rất hạn chế. “Tôi thực sự lo ngại”, ông nói.

Diễn biến thị trường khiến sầu riêng tại Malaysia dư thừa nghiêm trọng. Nhiều người gọi cuộc khủng hoảng này là một “cơn sóng thần sầu riêng ”. Giá sầu riêng đã rơi xuống mức thấp nhất trong một thập kỷ vào tháng 12, chỉ còn 10 ringgit/kg (65.000 VNĐ/kg).

Khủng hoảng càng trầm trọng hơn do đặc thù của nghề trồng sầu riêng . Một cây sầu riêng mới trồng cần 5–10 năm mới cho trái. Điều này buộc nông dân phải dự báo nhu cầu thị trường trước cả một thập kỷ – một canh bạc đầy rủi ro.

Năm 2017, xuất khẩu sầu riêng đông lạnh dạng thịt và bột của Malaysia chiếm thị phần ngày càng lớn tại Trung Quốc. Nông dân mở rộng diện tích ồ ạt với kỳ vọng vào nhu cầu tăng. Khi sầu riêng đông lạnh nguyên trái được Trung Quốc cấp phép nhập khẩu vào năm 2019, giá tăng vọt, càng thúc đẩy làn sóng mở rộng diện tích trồng.

Đến năm 2024, diện tích trồng sầu riêng tại Malaysia đã vượt 227.000 ha, tăng mạnh so với hơn 163.000 ha năm 2016. Sản lượng gần như tăng gấp đôi, lên hơn 568.000 tấn.

Chính sự mở rộng này đang góp phần tạo ra nguồn cung dư thừa hiện nay.

Ông Lim Chin Khee, cố vấn của Durian Academy – tổ chức đào tạo nông dân trồng sầu riêng – cho biết kinh tế Trung Quốc chững lại khiến người mua khắt khe hơn về chất lượng và ép giá mạnh tay hơn.

Cạnh tranh từ các nước xuất khẩu sầu riêng khác trong khu vực như Thái Lan, Việt Nam và Indonesia cũng giáng thêm đòn nặng nề lên nông dân Malaysia.

Ông Ken Tan, chủ trang trại Durianhill Plantation tại bang Penang, cho biết lượng sầu riêng xuất khẩu sang Trung Quốc của gia đình ông đã giảm 40% so với cùng kỳ năm ngoái.

Theo ông Sam Tan, Chủ tịch Hiệp hội Xuất khẩu sầu riêng Malaysia, đối thủ của Malaysia cũng khó tránh khỏi kịch bản tương tự. “Thái Lan sẽ sớm chịu mức giá thấp trong mùa cao điểm tháng 4”, ông nhận định.

Ngược lại, với nhiều người tiêu dùng trong nước, cú sập giá này lại là tin vui. Trước đó, nhu cầu từ Trung Quốc đã đẩy giá sầu riêng lên cao, khiến người Malaysia khó tiếp cận. Giờ đây, họ có thể mua sầu riêng với giá rẻ chưa từng thấy.

Tại một khu chợ đêm gần Kuala Lumpur tháng trước, mùi sầu riêng lan tỏa khắp nơi. Hàng chục quầy hàng bày đầy những trái sầu riêng to bằng quả bóng bầu dục, khách đứng quanh thưởng thức phần thịt vàng sánh.

Để hỗ trợ nông dân, chính phủ Malaysia thu mua một phần sầu riêng dư thừa. Bộ Nông nghiệp cho biết cần chuyển hướng sang định vị sầu riêng Malaysia ở phân khúc cao cấp thay vì chạy theo sản lượng lớn.

Bộ trưởng Nông nghiệp Mohamad Sabu gọi tình trạng dư cung hiện nay là “tạm thời”, cho rằng vụ cao điểm tiếp theo vào tháng 6 sẽ là phép thử rõ ràng hơn.

“Tôi vẫn tin sầu riêng sẽ là động lực tăng trưởng kinh tế của Malaysia”, ông nói.

Tuy nhiên, nhiều nhà sản xuất trong khu vực tỏ ra hoài nghi, đặc biệt khi Trung Quốc đang thúc đẩy trồng sầu riêng trong nước, hướng tới mục tiêu mà các chuyên gia Trung Quốc gọi là “tự cung tự cấp sầu riêng ”.

Trong bối cảnh sản lượng của Malaysia dự kiến tiếp tục tăng lên 590.000 tấn trong năm nay, các doanh nghiệp đang tìm cách mở rộng sang các thị trường mới như Đài Loan (Trung Quốc) và Peru, nhưng quy mô vẫn không thể so sánh với Trung Quốc.

Ông Stephen Chow, chủ trang trại Chow Kai Pheng Enterprise, cảnh báo nguồn cung nhiều khả năng sẽ vượt xa nhu cầu trong 3–5 năm tới, khi hàng loạt cây sầu riêng trồng từ nhiều năm trước bắt đầu cho trái.

“Những gì Malaysia đang trải qua hiện nay chỉ mới là màn dạo đầu”, ông nói.

Theo NYT