Không có chuyện thi lại nếu gian lận: Trung Quốc xử lý cực nghiêm mọi vi phạm trong kỳ thi quan trọng nhất

Vụ việc gian lận điểm thi tại Hội đồng thi THPT chuyên tỉnh Tuyên Quang đang thu hút sự quan tâm đáng kể của dư luận.

Trước đề xuất tổ chức cho 328 thí sinh tại điểm thi này thi lại môn Toán, nhiều chuyên gia và người dân bày tỏ băn khoăn về cơ sở pháp lý cũng như tính công bằng đối với những thí sinh đã hoàn thành bài thi bằng thực lực.

Từ những tranh luận này, kinh nghiệm từ quốc tế có thể trở thành một nguồn tham khảo. Các quốc gia có những kỳ thi quy mô lớn đang xử lý gian lận và bảo vệ tính công bằng của kỳ thi như thế nào?

Một trong những điển hình đáng chú ý là Trung Quốc. Mỗi năm, quốc gia này có khoảng 13 triệu thí sinh tham dự kỳ thi tốt nghiệp THPT - tuyển sinh đại học quốc gia (Gaokao, hay còn gọi là Cao khảo), thường được tổ chức vào tháng 6 hàng năm.

Đây là một trong những kỳ thi cạnh tranh và có sức ảnh hưởng lớn nhất thế giới.

Kết quả Cao khảo gần như quyết định cơ hội bước vào đại học, ảnh hưởng trực tiếp đến triển vọng nghề nghiệp và khả năng thay đổi vị thế xã hội của hàng triệu học sinh.

Đồng thời, đây cũng là kênh tuyển chọn nhân tài quốc gia, định hướng nguồn nhân lực cho tương lai, gắn chặt với mục tiêu bảo đảm công bằng xã hội và phát triển đất nước.

Chính vì vậy, Trung Quốc coi việc bảo đảm tính công bằng của Cao khảo là nhiệm vụ ở cấp quốc gia.

Trước mỗi mùa thi, Bộ Giáo dục, Bộ Công an cùng chính quyền các địa phương tại Trung Quốc đều triển khai hàng loạt biện pháp bảo vệ kỳ thi, từ hình sự hóa hành vi gian lận, siết chặt quy trình bảo mật đề thi, ứng dụng công nghệ giám sát cho đến kiểm soát thông tin trên không gian mạng và hạn chế AI hỗ trợ giải đề.

Trung Quốc hình sự hóa hành vi gian lận thi cử

Trong khi có những quốc gia chủ yếu xử lý bằng các biện pháp kỷ luật trong ngành giáo dục, Trung Quốc đã đưa nhiều hành vi gian lận thi cử vào Bộ luật Hình sự.

Theo China Daily, Luật hình sự Trung Quốc quy định, người tổ chức gian lận trong Cao khảo có thể bị phạt tù đến 3 năm; nếu vụ việc nghiêm trọng, mức án có thể lên tới 3-7 năm cùng tiền phạt.

Các hành vi như thi hộ, tổ chức thi hộ, mua bán đáp án, sản xuất hoặc kinh doanh thiết bị gian lận, sử dụng thiết bị truyền tín hiệu không dây... đều có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự.

Trong khi đó, thí sinh bị phát hiện gian lận có thể bị hủy kết quả thi và cấm tham gia các kỳ thi quốc gia trong thời gian tiếp theo .

Theo Tòa án Nhân dân Tối cao Trung Quốc, từ năm 2015 đến tháng 4/2024 đã có hơn 11.000 người bị xử lý vì các hành vi liên quan đến gian lận thi cử.

Trong số đó có một giáo viên bị kết án 4 năm tù vì tổ chức đường dây gian lận trong kỳ thi Cao khảo năm 2020. Hay vào tháng 2/2024, Tòa án Nhân dân Tối cao thành phố Trùng Khánh tuyên phạt 11 người trong một đường dây tổ chức gian lận kỳ thi tuyển sinh cao học. Kẻ cầm đầu bị phạt 4 năm 6 tháng tù, các đồng phạm nhận mức án từ 1 năm đến 3 năm 6 tháng, vì tổ chức thí sinh sử dụng thiết bị vô tuyến để nhận đáp án trong phòng thi.

"Kỳ thi Cao khảo là một kỳ thi quan trọng để tuyển chọn nhân tài," Tòa án Nhân dân Tối cao Trung Quốc nhấn mạnh. "Gian lận là mối đe dọa nghiêm trọng đối với sự công bằng trong giáo dục và tính liêm chính xã hội và sẽ bị trừng phạt nghiêm khắc."

Chống gian lận ngay từ đầu thay vì xử lý hậu quả

Một điểm đáng chú ý là Trung Quốc không chỉ xử lý người vi phạm sau khi kỳ thi kết thúc mà đầu tư rất lớn vào việc ngăn chặn gian lận ngay từ đầu.

Trong mùa Cao khảo 2026, Bộ Giáo dục và Bộ Công an Trung Quốc tiếp tục yêu cầu các địa phương siết chặt toàn bộ quy trình từ in sao, vận chuyển, bảo quản đề thi, coi thi đến chấm thi.

Đề thi được xếp vào diện tài liệu mật quốc gia. Việc vận chuyển được giám sát liên tục, còn đề thi được lưu giữ trong kho chuyên dụng với cơ chế nhiều người cùng mở khóa nhằm hạn chế tối đa nguy cơ rò rỉ.

Song song với đó, lực lượng công an mở các đợt truy quét những đường dây tổ chức thi hộ, buôn bán thiết bị gian lận, phát tán đáp án giả hoặc tung tin thất thiệt về kỳ thi.

Công nghệ được huy động ở mức tối đa

Không chỉ dựa vào lực lượng coi thi, Trung Quốc biến các điểm thi Cao khảo thành những "pháo đài công nghệ" nhằm bịt kín mọi kẽ hở có thể bị lợi dụng để gian lận.

Để ngăn chặn tình trạng thi hộ, thí sinh tại nhiều địa phương phải trải qua quy trình xác thực sinh trắc học, bao gồm nhận diện khuôn mặt và đối chiếu thông tin trước khi vào phòng thi.

Các điểm thi được trang bị cổng kiểm tra thông minh, máy dò kim loại, thiết bị chặn sóng vô tuyến và hệ thống camera AI có khả năng phát hiện những hành vi bất thường như liên tục quay đầu, cúi người quá lâu hoặc trao đổi với người khác trong phòng thi.

Đáng chú ý, theo Tân Hoa Xã, một số địa phương còn triển khai máy bay không người lái (drone) quanh khu vực thi để quét phổ tần vô tuyến, phát hiện các tín hiệu bất thường từ thiết bị truyền tin hoạt động bên trong hoặc bên ngoài điểm thi.

Toàn bộ hệ thống giám sát được vận hành theo thời gian thực, giúp phát hiện và ngăn chặn các hành vi gian lận ngay khi kỳ thi đang diễn ra.

Mục tiêu của hệ thống giám sát nhiều lớp này không chỉ là phát hiện người gian lận, mà còn ngăn chặn mọi hành vi vi phạm ngay từ đầu, qua đó bảo đảm tính công bằng của một trong những kỳ thi cạnh tranh nhất thế giới.

Không chỉ phòng thi, Internet cũng được "làm sạch"

Trước mỗi mùa thi, Bộ Giáo dục, Cục Quản lý Không gian mạng và Bộ Công an Trung Quốc đồng loạt mở chiến dịch xử lý các nội dung liên quan đến kỳ thi trên Internet.

Nhà chức trách tập trung triệt phá các tài khoản rao bán "đề thi thật", "đáp án nội bộ", quảng cáo "bao đỗ đại học", phát tán tin đồn rò rỉ đề thi hoặc sử dụng AI để tạo các thông báo giả mạo.

Các nền tảng trực tuyến được yêu cầu nhanh chóng gỡ bỏ nội dung vi phạm, khóa tài khoản liên quan và phối hợp điều tra nếu có dấu hiệu phạm tội.

Bộ Giáo dục Trung Quốc cũng nhiều lần khẳng định đề thi Gaokao được bảo mật tuyệt đối, vì vậy gần như mọi lời chào mời mua "đề thật" trên mạng đều là hành vi lừa đảo.

Đến AI cũng phải "im lặng"

Sự phát triển của trí tuệ nhân tạo cũng buộc Trung Quốc phải bổ sung thêm một lớp phòng vệ mới.

Theo Southern Metropolis Daily và Red Star News, từ mùa Cao khảo 2025 và tiếp tục trong năm 2026, nhiều nền tảng AI lớn như Doubao (ByteDance), Yuanbao (Tencent) cùng một số chatbot khác vẫn hoạt động bình thường nhưng tạm thời khóa các tính năng có thể hỗ trợ làm bài thi, đặc biệt là nhận diện ảnh và giải đề.

Khi người dùng tải ảnh đề thi lên trong thời gian diễn ra Cao khảo, hệ thống sẽ từ chối xử lý hoặc thông báo chức năng bị hạn chế nhằm bảo đảm tính công bằng của kỳ thi.

Trong khi AI bị hạn chế ở phía người dùng, công nghệ AI lại được sử dụng theo chiều ngược lại để hỗ trợ giám sát phòng thi, giúp phát hiện những hành vi bất thường của thí sinh theo thời gian thực.

Điểm đáng chú ý trong cách làm của Trung Quốc tập trung vào việc xây dựng một hệ thống phòng ngừa nhiều lớp nhằm bảo vệ tính công bằng của kỳ thi ngay từ đầu.

Từ việc hình sự hóa gian lận, bảo vệ đề thi như tài liệu mật quốc gia, ứng dụng công nghệ giám sát, làm sạch không gian mạng đến hạn chế AI hỗ trợ giải đề, các biện pháp đều hướng tới mục tiêu duy trì niềm tin của xã hội vào một trong những kỳ thi cạnh tranh nhất thế giới.