Một chiếc chai thủy tinh trong tay Trung Quốc khiến thế giới dè chừng: Bắc Kinh vừa công bố điều bất ngờ

Theo The China Academy, đầu năm 2026, chuỗi cung ứng chất bán dẫn của Trung Quốc đã đạt được một bước đột phá ít được chú ý nhưng mang ý nghĩa chiến lược lớn.

Ngày 12/1, Bộ trưởng Bộ Công nghiệp và Công nghệ Thông tin Trung Quốc Li Lecheng cho biết trong một cuộc phỏng vấn rằng Trung Quốc đã phát triển thành công các hộp đựng bằng thủy tinh sản xuất trong nước, được thiết kế riêng cho chất cản quang dùng trong sản xuất bán dẫn tiên tiến. Theo ông, sản phẩm này đã được thử nghiệm trên dây chuyền và “hoạt động tốt”.

Thoạt nhìn, một chai thủy tinh có vẻ tầm thường so với các công cụ khắc quang EUV hay các nút quy trình tiên tiến. Tuy nhiên, trên thực tế, thành tựu này đánh dấu một bước ngoặt quan trọng trong khả năng thu hẹp khoảng cách cấu trúc của Trung Quốc trong sản xuất bán dẫn cao cấp, đồng thời có thể làm thay đổi một cách tinh tế cán cân quyền lực giữa Trung Quốc và Nhật Bản trong chuỗi cung ứng vật liệu.

Chai thủy tinh của Trung Quốc

Trong ngành sản xuất bán dẫn tiên tiến, chất cản quang thường được ví như “máu của ngành”. Trong nhiều năm, các cuộc thảo luận về chính sách và nỗ lực của ngành chủ yếu tập trung vào công thức chất cản quang, bao gồm các loại nhựa, chất khởi tạo quang và hiệu suất độ phân giải cần thiết cho các quy trình dưới 7nm.

Tuy nhiên, một thực tế cơ bản thường bị bỏ qua là không thể sản xuất, lưu trữ, vận chuyển hoặc sử dụng chất cản quang nếu không có thùng chứa đạt chuẩn.

Ở các công nghệ sản xuất từ 7nm trở xuống, yêu cầu kỹ thuật đối với thùng chứa trở nên cực kỳ khắt khe. Sự nhiễm bẩn ở cấp độ nanomet hoặc rò rỉ ion kim loại vết có thể gây tổn thất năng suất nghiêm trọng trên toàn bộ tấm wafer.

Vì vậy, các hộp đựng chất cản quang phải đáp ứng đồng thời nhiều yêu cầu hiếm gặp: mức giải phóng ion kim loại kiềm cực thấp, hệ số giãn nở nhiệt rất nhỏ, bề mặt bên trong trơ hóa học trong thời gian bảo quản dài, khả năng lọc quang phổ chính xác để ngăn tia cực tím, và độ kín ở mức micromet nhằm tránh bay hơi cũng như ô nhiễm do rung động.

Những tiêu chuẩn này đưa hộp đựng chất cản quang vào nhóm thủy tinh chuyên dụng cấp điện tử, vượt xa thủy tinh công nghiệp thông thường hoặc thủy tinh dược phẩm.

Trong nhiều thập kỷ, phân khúc nhỏ nhưng cực kỳ quan trọng này hầu như do các nhà cung cấp Nhật Bản thống trị.

Cạnh tranh Trung - Nhật

Thế mạnh của Nhật Bản trong lĩnh vực chất cản quang không chỉ nằm ở hóa học. Các công ty Nhật đã xây dựng một hệ sinh thái tích hợp, trong đó chất cản quang và vật chứa gần như là những sản phẩm không thể tách rời.

Trên thực tế, điều này có nghĩa là việc mua chất cản quang của Nhật thường phải sử dụng các hộp đựng đạt chứng nhận của Nhật. Các nhà sản xuất Trung Quốc khi tìm nguồn container thường gặp tình trạng ưu tiên nguồn cung hoặc hạn chế về năng lực sản xuất, trong khi các nhà máy bán dẫn lại không muốn kiểm định chất cản quang được lưu trữ trong các thùng chứa chưa được kiểm chứng vì rủi ro ô nhiễm.

Chiến lược “cung ứng trọn gói” này đã tạo ra một hình thức kiểm soát chuỗi cung ứng tương đối linh hoạt. Ngay cả khi các công ty Trung Quốc đạt được hiệu suất chất cản quang ở cấp phòng thí nghiệm, họ vẫn gặp khó khăn trong việc vượt qua các vòng kiểm định ở cấp nhà máy nếu không có các thùng chứa đạt chuẩn được công nhận.

Vì vậy, tuyên bố của Bộ trưởng Li Lecheng rằng Trung Quốc đã “chấm dứt sự phụ thuộc gần như hoàn toàn vào các nhà cung cấp nước ngoài” được xem như việc loại bỏ một rào cản vô hình đối với thương mại hóa chất cản quang cao cấp.

Bước đột phá này diễn ra trong bối cảnh Nhật Bản ngày càng nhạy cảm với các biện pháp kiểm soát xuất khẩu vật liệu lưỡng dụng của Trung Quốc và nhận thức rõ hơn rằng sự bất đối xứng trong chuỗi cung ứng có thể gây ra tác động hai chiều.

Trong lịch sử, thương mại bán dẫn giữa hai nước phản ánh mối quan hệ phụ thuộc không cân xứng: Trung Quốc phụ thuộc vào Nhật Bản về vật liệu tiên tiến, còn Nhật Bản lại phụ thuộc vào Trung Quốc về nguyên liệu thô, khoáng sản quý hiếm và thị trường.

Việc Nhật Bản kiểm soát các vật liệu như chất cản quang đã mang lại lợi thế trong đàm phán và điều chỉnh chính sách. Khi bao bì chất cản quang được nội địa hóa, lợi thế đó bị suy yếu về mặt cấu trúc, dù không xảy ra ngay lập tức. Khi container không còn là nút thắt cổ chai, khả năng ảnh hưởng của Nhật Bản đến ngành chất cản quang Trung Quốc thông qua các ngành phụ thuộc sẽ giảm đáng kể.

Từ lọ vắc-xin đến sản xuất chip

Thành tựu này không xuất hiện đột ngột. Trung Quốc là nhà sản xuất thủy tinh dược phẩm lớn nhất thế giới, nhưng trong nhiều năm chủ yếu tập trung ở phân khúc thấp và trung cấp. Bước ngoặt đến trong đại dịch COVID-19, khi nhu cầu toàn cầu tăng vọt buộc các nhà sản xuất phải nhanh chóng làm chủ công nghệ thủy tinh borosilicate trung tính để sản xuất lọ vắc-xin.

Nền tảng công nghệ này – bao gồm nhiệt độ nóng chảy cao, kiểm soát độ nhớt chính xác, độ ổn định hóa học và quy trình ủ không gây ứng suất – tương đồng với yêu cầu của thủy tinh chuyên dụng trong ngành điện tử.

Vì vậy, việc chuyển từ lọ vắc-xin sang hộp đựng chất cản quang là một quá trình nâng cấp công nghiệp tự nhiên hơn là một bước nhảy đột ngột.

Theo mô hình “hệ thống toàn quốc mới”, các nhu cầu chiến lược do chính phủ đề ra được kết hợp với triển khai theo định hướng thị trường. Các nhà sản xuất kính chuyên dụng đã hợp tác với các công ty chất cản quang trong nước, điều chỉnh thành phần, nâng cấp tiêu chuẩn phòng sạch và kiểm chứng hiệu suất thông qua thử nghiệm tại nhà máy.

Khâu kiểm định cuối cùng – sử dụng thành công trên dây chuyền sản xuất – vẫn là rào cản khó khăn và tốn kém nhất. Việc vượt qua bước này cho thấy sản phẩm đã thực sự sẵn sàng cho ứng dụng công nghiệp.

Xét riêng về quy mô thị trường, hộp đựng chất cản quang là một phân khúc nhỏ. Tuy nhiên, giá trị chiến lược của nó lại rất lớn, vì nó mở đường cho việc thương mại hóa chất cản quang trong nước, qua đó hỗ trợ sản xuất bán dẫn tiên tiến và hệ sinh thái điện tử rộng lớn hơn. Theo nghĩa này, bao bì trở thành điểm đòn bẩy trong một hệ thống công nghiệp lớn hơn nhiều.

Trường hợp này cũng phản ánh một xu hướng rộng hơn trong chiến lược công nghiệp của Trung Quốc: Những tiến bộ ngày càng đạt được không phải ở các lĩnh vực tiên tiến dễ thấy nhất, mà ở những điểm nghẽn cấu trúc từng bị bỏ qua.

Hôm nay là hộp đựng chất cản quang. Ngày mai có thể là chất cản quang EUV, mặt nạ quang học tiên tiến hoặc các loại khí chuyên dụng cho điện tử.

Lịch sử cho thấy sức mạnh công nghiệp hiếm khi thay đổi chỉ nhờ những đột phá gây chú ý. Nó thay đổi khi các hệ thống được hoàn thiện một cách âm thầm — và đôi khi, sự thay đổi ấy bắt đầu từ một vật dụng tưởng như bình thường như một chiếc chai thủy tinh.