Sinh vật sót lại từ thời tiền sử đang bị đe dọa

Chúng sống ở độ sâu từ 200 - 1.500 m trên khắp thế giới, nơi ánh sáng không thể tới, với nhiều đặc điểm sinh học của chúng vẫn là điều bí ẩn. Thế nhưng loài cá mập độc đáo này đang ở bên bờ tuyệt chủng.

Cá mập gulper bị đánh bắt để lấy dầu gan chứa nhiều squalene, một hợp chất được dùng phổ biến trong mỹ phẩm vì có tính dưỡng ẩm và chống oxy hóa.

Theo Quỹ Quốc tế bảo vệ động vật (IFAW), dầu gan cá mập được dùng trong nhiều loại sản phẩm, từ kem dưỡng, đồ trang điểm, đến miếng dán nicotine và thuốc trị trĩ.

Nhu cầu lớn của con người đã đẩy loài gulper vào tình trạng suy kiệt nghiêm trọng.

Trước tình hình đó, ngày 28/11 vừa qua, Hội nghị CITES lần thứ 20 tại Uzbekistan đã thông qua các biện pháp bảo vệ cá mập gulper.

Theo đó, hơn 70 loài cá mập và cá đuối được tăng cường bảo vệ. IFAW gọi đây là “một cột mốc lịch sử”.

Cá mập gulper được đưa vào Phụ lục II, nghĩa là thương mại quốc tế sẽ bị kiểm soát chặt chẽ hơn và yêu cầu các quốc gia phải chứng minh việc khai thác là bền vững. Nhiều loài khác như cá mập voi và cá đuối manta được nâng lên Phụ lục I, nghĩa là cấm hoàn toàn mọi giao dịch thương mại.

Theo ông Luke Warwick, Giám đốc chương trình bảo tồn cá mập và cá đuối của WCS, quyết định này có thể mở ra cơ hội phục hồi loài. Dù vậy, thách thức vẫn rất lớn.

Việc đánh bắt vùng nước sâu ngày càng phổ biến rộng do nguồn cá ven bờ suy giảm, trong khi gulper đặc biệt dễ bị tổn thương. Một nghiên cứu trên tạp chí Science năm 2024 cho thấy gần 2/3 các loài cá mập nước sâu bị đe dọa, vì bị đánh bắt quá nhiều để lấy dầu gan.

Gulper có thể dài tới 2m và chứa tới hơn 70% squalene trong dầu gan - mức cao nhất trong họ cá mập, khiến chúng trở thành mục tiêu hàng đầu. Ở nhiều khu vực, số lượng gulper đã giảm hơn 80%.

Điều đáng lo hơn là tốc độ sinh sản của gulper rất chậm. Theo IFAW, loài gulper tại Úc đã bị đánh bắt quá mức và sẽ mất đến 86 năm để phục hồi 1/4 số lượng ban đầu.

“Chúng sinh sản giống động vật có vú hơn cá”, chuyên gia Matt Collis cho biết.

Ngành squalene toàn cầu trị giá khoảng 150 triệu USD, và 20% sản phẩm dưỡng da trên thị trường quốc tế được xác định có nguồn gốc từ cá mập.

Dù nhiều thương hiệu lớn đã chuyển sang nguyên liệu thực vật, dầu gan cá mập vẫn được ưa chuộng.

CITES vì thế trở thành công cụ quan trọng nhất để bảo vệ gulper. Cơ chế thực thi của hiệp định cho phép đình chỉ thương mại với các quốc gia không tuân thủ, buộc họ phải cải thiện quản lý nghề cá nếu muốn tiếp tục xuất khẩu.