Tàu ngầm Đức chìm hơn 80 năm đe dọa rò rỉ hàng chục tấn thủy ngân

Ở độ sâu khoảng 150 m ngoài khơi đảo Fedje, Na Uy, xác tàu ngầm Đức U-864 vẫn nằm dưới đáy biển sau hơn 80 năm. Con tàu vỡ thành hai phần, một phần bị trầm tích vùi lấp. Lô hàng thủy ngân bên trong khiến giới chức Na Uy đứng trước lựa chọn khó khăn: trục vớt để loại bỏ chất độc hay phủ kín xác tàu nhằm hạn chế nguy cơ ô nhiễm.

U-864 thực hiện chuyến hải trình cuối cùng vào tháng 2/1945, khi Thế chiến II bước vào giai đoạn cuối. Tàu dự kiến đi qua Na Uy để đến Nhật Bản, mang theo thiết bị quân sự, vật tư kỹ thuật và các chuyên gia.

Ngày 9/2/1945, tàu ngầm Anh HMS Venturer lần theo các thông điệp vô tuyến đã được giải mã và phóng ngư lôi đánh trúng U-864 ngoài khơi Fedje. Tàu ngầm Đức chìm xuống độ sâu khoảng 150 m, toàn bộ 73 người trên tàu thiệt mạng.

Xác tàu bị lãng quên trong nhiều thập kỷ, trước khi tàu hải quân Na Uy KNM Tyr xác định được vị trí vào năm 2003. Các cuộc khảo sát cho thấy hai phần xác tàu nằm tách rời nhau dưới đáy biển.

Theo tài liệu lịch sử, U-864 nhiều khả năng chở lượng lớn thủy ngân phục vụ ngành công nghiệp vũ khí Nhật Bản. Một đơn đặt hàng phía Nhật đề cập đến 1.867 thùng chứa, tương đương khoảng 65 - 67 tấn thủy ngân nếu toàn bộ lô hàng được đưa lên tàu.

Tuy nhiên, chứng từ xếp hàng không còn nên chưa thể xác định chính xác số lượng. Giới chức chỉ có thể khẳng định thủy ngân vẫn còn trong xác tàu.

Thủy ngân không bị phân hủy sinh học như nhiều chất ô nhiễm hữu cơ, vì vậy có thể tồn tại trong trầm tích hàng chục, thậm chí hàng trăm năm, tùy dạng hóa học và điều kiện môi trường. Vi sinh vật còn có thể chuyển hóa thủy ngân thành methylmercury, dạng độc hại dễ tích tụ trong chuỗi thức ăn, đặc biệt ở cá.

Tháng 5/2025, Cơ quan Quản lý Bờ biển Na Uy (Kystverket) sử dụng phương tiện lặn điều khiển từ xa, camera 4K cùng các kỹ thuật đo ảnh và đo đạc bằng âm thanh để khảo sát U-864. Dữ liệu thu được giúp dựng mô hình ba chiều của xác tàu và khu vực đáy biển xung quanh.

Một trong những lo ngại lớn nhất là nhiều thùng chứa thủy ngân có thể đã hư hỏng khi tàu trúng ngư lôi và chìm. Việc đưa chúng lên bờ có thể loại bỏ một phần chất độc, nhưng quá trình thi công cũng có nguy cơ khuấy động trầm tích ô nhiễm và khiến thủy ngân phát tán ra nước biển.

Nguy cơ rủi ro càng có cơ sở khi trong hoạt động khảo sát và trục vớt năm 2026, giới chức Na Uy thu hồi 22 thùng chứa từ xác tàu. Kết quả kiểm tra ban đầu cho thấy khoảng 80% số thùng bị hư hỏng và rò rỉ.

Chiến dịch đưa được khoảng nửa tấn thủy ngân lên bờ. Tuy nhiên, Kystverket cho biết thủy ngân cũng bị giải phóng vào nước biển tại khu vực thi công.

Sau hoạt động này, Kystverket tiếp tục khuyến nghị phủ kín xác tàu và khu vực đáy biển ô nhiễm. Cơ quan này đánh giá một chiến dịch trục vớt quy mô lớn có thể làm phát tán nhiều chất ô nhiễm hơn lượng thu hồi được.

Phủ kín xác tàu cũng không phải giải pháp có thể thực hiện một lần rồi kết thúc. Lớp phủ cần được theo dõi lâu dài để bảo đảm chất độc không tiếp tục thoát ra môi trường.

Với người dân Fedje, xác tàu ngầm Đức chỉ cách bờ biển vài kilomet vẫn là vấn đề chưa có lời giải sau hơn tám thập kỷ. Dù công nghệ hiện nay cho phép khảo sát chi tiết xác tàu dưới đáy biển, giới chức Na Uy vẫn phải cân nhắc giữa nguy cơ từ lô hàng còn nằm lại và rủi ro phát sinh khi tìm cách đưa nó lên.

Trong nhiều năm qua, cơ quan chức năng đã lấy mẫu cá và động vật có vỏ tại khu vực để phân tích. Kết quả đến nay cho thấy hàm lượng thủy ngân ổn định hoặc ở mức thấp, chưa ghi nhận dấu hiệu khiến người dân phải lo ngại quá mức.