Trong nhiều năm qua, Bắc Kinh thường chỉ trích các lệnh trừng phạt đơn phương của Washington là phi pháp, song trên thực tế vẫn âm thầm để các tập đoàn lớn tuân thủ nhằm tránh rủi ro bị loại khỏi hệ thống tài chính Mỹ.
Tuy nhiên, chỉ thị mới được ban hành trước thềm cuộc gặp giữa Tổng thống Donald Trump và Chủ tịch Tập Cận Bình đánh dấu sự thay đổi rõ rệt trong cách tiếp cận.
Cụ thể, Bắc Kinh yêu cầu doanh nghiệp không chấp hành các biện pháp trừng phạt nhằm vào các nhà máy lọc dầu tư nhân có liên quan đến giao dịch dầu Iran, trong đó có Hengli Petrochemical - một “ông lớn” vừa bị Washington đưa vào danh sách trừng phạt hồi tháng trước.
Động thái này được truyền thông nhà nước Trung Quốc mô tả là “bước ngoặt quan trọng” nhằm kiềm chế cái gọi là “thẩm quyền tài phán vượt biên giới” của Mỹ.
Quyết định của Bắc Kinh được đưa ra trong bối cảnh hệ thống trừng phạt của Mỹ đang chịu áp lực từ nhiều phía, khi Washington phải cân nhắc chính sách đối với Nga, Venezuela và Iran. Trong khi đó, cuộc chiến với Iran cũng đang làm gia tăng căng thẳng trong quan hệ quốc tế, tạo cơ hội để Trung Quốc củng cố vị thế và mở rộng các công cụ phản ứng kinh tế.
Trên thực tế, Trung Quốc đã chuẩn bị cho bước đi này từ trước thông qua cơ chế “lệnh cấm tuân thủ” được ban hành từ năm 2021. Công cụ pháp lý này cho phép vô hiệu hóa hiệu lực của các lệnh trừng phạt nước ngoài trong phạm vi lãnh thổ Trung Quốc, đồng thời bảo vệ doanh nghiệp nội địa trước các quy định bị coi là “không hợp lý”.
Theo Bộ Thương mại Trung Quốc, các biện pháp của Mỹ đã “xâm phạm luật pháp quốc tế và cản trở hoạt động thương mại bình thường với bên thứ ba”.
Tuy nhiên, quyết định này cũng đặt hệ thống ngân hàng Trung Quốc vào tình thế khó xử. Các tổ chức tài chính có liên quan đến những doanh nghiệp bị trừng phạt đang gấp rút tìm hiểu quy định mới và chờ hướng dẫn từ cơ quan quản lý. Với quy mô tín dụng dự kiến lên tới 235 tỷ nhân dân tệ trong năm nay của riêng Hengli và các đơn vị liên quan, rủi ro lan rộng sang hệ thống tài chính là không nhỏ.
Một phần lý do khiến Bắc Kinh tự tin hơn trong bước đi này là đặc thù của các nhà máy lọc dầu tư nhân. Khác với các tập đoàn nhà nước lớn, nhóm doanh nghiệp này ít phụ thuộc hơn vào hệ thống tài chính Mỹ và sẵn sàng chấp nhận rủi ro để tận dụng nguồn dầu giá rẻ từ Iran, Nga và Venezuela. Dù vậy, họ vẫn có quan hệ mật thiết với các ngân hàng quốc doanh Trung Quốc, khiến nguy cơ lan truyền rủi ro không thể bị xem nhẹ.
Các giải pháp “lách” trừng phạt cũng đang được tính đến, trong đó có việc thanh toán bằng nhân dân tệ nhằm giảm mức độ giám sát từ phía Mỹ. Ngoài ra, doanh nghiệp có thể xin miễn trừ nếu chứng minh việc tuân thủ lệnh trừng phạt sẽ gây thiệt hại nghiêm trọng. Dẫu vậy, hiệu quả của các biện pháp này vẫn còn là dấu hỏi lớn.
Giới phân tích cho rằng động thái của Trung Quốc mang tính toán kỹ lưỡng hơn là phản ứng bộc phát.
Một chuyên gia chỉ ra, đây không phải hành động đơn lẻ mà nằm trong xu hướng kiểm soát và sử dụng nhiều đòn bẩy kinh tế hơn. Thời gian qua, Bắc Kinh đã liên tục sử dụng các công cụ như kiểm soát xuất khẩu đất hiếm hay siết chặt các thương vụ công nghệ để gia tăng sức ép.
Ở chiều ngược lại, phản ứng của Washington sẽ đóng vai trò quyết định trong việc căng thẳng có leo thang hay không. Nếu Mỹ mở rộng trừng phạt sang các ngân hàng Trung Quốc hoặc doanh nghiệp nhà nước lớn, Bắc Kinh nhiều khả năng sẽ đáp trả mạnh mẽ hơn.