“8 chữ” giúp một con hổ châu Á vượt bẫy thu nhập trung bình ngoạn mục, thành nước giàu trước khi già, Việt Nam học được gì?

Tại Hội thảo khoa học quốc gia "Định hướng phát triển công nghiệp hỗ trợ Việt Nam", trong tham luận 5 với chủ đề "Chính sách phát triển công nghiệp hỗ trợ Việt Nam", PGS.TS. Phan Đăng Tuất, Chủ tịch VASI, chia sẻ doanh thu công nghiệp chế tạo năm 2024 đạt khoảng 4,63 tỷ USD. Con số này còn khá khiêm tốn nếu so với riêng giá trị xuất khẩu dệt may đạt 46 tỷ USD năm 2025, hải sản khoảng 12 tỷ USD và chỉ riêng sầu riêng đã đạt 3,8 tỷ USD xuất khẩu trong năm 2025.

Ông đặt vấn đề: Nếu chỉ chọn một con đường là tham gia vào chuỗi giá trị toàn cầu thì đến bao giờ Việt Nam mới có những con số đáng kể? Đó là chưa tính đến khả năng và tốc độ phát triển trong những năm tới, nhất là khi số liệu về tăng trưởng thêm các doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ (CNHT) còn rất thấp.

Thực tế cho thấy, chủ các doanh nghiệp CNHT phần lớn là những nhà kỹ thuật tâm huyết với ngành nghề. Tuy nhiên, con cháu họ lại hướng đến các ngành tài chính, ngân hàng, dịch vụ khác..., không còn muốn lấm dầu mỡ như cha anh.

Theo PGS.TS. Phan Đăng Tuất, kinh nghiệm phát triển công nghiệp hóa của Nhật Bản, Hàn Quốc và Đài Loan (Trung Quốc) là phát triển CNHT trước hết bằng cách tập trung vào hình thành các chuỗi sản xuất trong nước. Các tập đoàn lớn kết hợp với các doanh nghiệp CNHT nhỏ trong một sự liên kết hiệu quả.

Hiện nay, Việt Nam đang có những tập đoàn lớn, có tiềm lực tài chính và công nghệ mạnh. Nếu có chính sách tốt để các hãng lớn này đặt hàng sản xuất cho các doanh nghiệp CNHT trong nước thì mạng lưới doanh nghiệp CNHT sẽ phát triển nhanh chóng, từ đó có đủ sức mạnh để tham gia vào chuỗi của các tập đoàn đa quốc gia (MNC). VinFast, Thép Hòa Phát, Viettel, Thaco... đều rất xứng đáng là những đầu chuỗi cho doanh nghiệp CNHT nội địa.

PGS.TS. Phan Đăng Tuất cho biết một đạo luật ở Hàn Quốc về CNHT với 8 chữ: "Cấm doanh nghiệp lớn làm chi tiết nhỏ". Trong phụ lục, đạo luật ghi rõ 1.400 chi tiết, linh kiện mà doanh nghiệp lớn không được sản xuất, mà phải đặt hàng từ các doanh nghiệp nhỏ.

Chỉ sau vài năm, hàng nghìn doanh nghiệp CNHT ra đời, có đơn hàng ổn định và sự hỗ trợ đúng, đủ của Nhà nước. Nhờ đó, công nghiệp nội địa Hàn Quốc đã phát triển như vũ bão. Hàn Quốc bước qua bẫy thu nhập trung bình một cách ngoạn mục, đưa quốc gia phát triển theo hướng "Giàu trước khi già".

Về chính sách phát triển công nghiệp hỗ trợ (CNHT), PGS.TS. Phan Đăng Tuất đưa ra 5 kiến nghị.

Thứ nhất, ban hành Luật về CNHT. Đây là một đạo luật hết sức cần thiết và cấp bách để chế định và hỗ trợ sự liên kết có trách nhiệm giữa các doanh nghiệp đầu chuỗi lớn với các doanh nghiệp CNHT trong nước; đồng thời sử dụng các công cụ thuế, ưu đãi vốn vay, hỗ trợ thông tin, đào tạo cho các doanh nghiệp nhỏ và doanh nghiệp đầu chuỗi.

Bên cạnh đó, cần hình thành các khu, cụm CNHT để gắn kết doanh nghiệp sản xuất cụm chi tiết, sử dụng chung năng lực công nghệ, công suất máy móc thiết bị; phối hợp phát triển năng lực R&D; phát triển các cơ sở kiểm định chất lượng, xây dựng các lồng ấp CNHT.

Luật cũng cần đáp ứng các yêu cầu về phát triển xanh, tuần hoàn, sử dụng hiệu quả và tiết kiệm năng lượng, môi trường, môi sinh, an ninh, phòng chống cháy nổ; quy định sự phối hợp của doanh nghiệp CNHT nội địa với các doanh nghiệp FDI.

Hiệp hội đã nhiều lần kiến nghị về việc ban hành Luật này và cam kết sẽ phối hợp với các cơ quan hữu quan soạn thảo, hoàn thành dự thảo trong thời gian không quá 3 tháng.

Thứ hai, xây dựng các chính sách về phát triển công nghiệp vật liệu theo 4 nhóm ngành cơ bản, gồm: vật liệu kim loại và hợp kim bằng việc sử dụng các đòn bẩy về thuế, về cách thức tổ chức vận hành; vật liệu từ các tài nguyên nông, lâm sản để sản xuất dược phẩm; vật liệu cao phân tử từ sản phẩm hóa dầu, cao su; vật liệu cho công nghiệp điện tử, đặc biệt là từ đất hiếm trong những năm sắp tới. Thậm chí, ông cho rằng cần chuẩn bị Luật về khai thác và chế biến đất hiếm.

Thứ ba, ban hành các chính sách về đổi mới công nghệ, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và thị trường tín chỉ carbon đối với CNHT. Trong đó, cần có các hỗ trợ về đổi mới công nghệ, nhất là những công nghệ chuyên sâu như công nghệ chế tạo khuôn mẫu, công nghệ xử lý bề mặt, công nghệ hàn, mạ, dập; đồng thời hỗ trợ sử dụng hiệu quả và tiết kiệm năng lượng.

Thứ tư, hình thành quỹ quốc gia về phát triển CNHT, mà thực chất là công nghiệp chế tạo.

Thứ năm, xây dựng quy hoạch mới về phát triển CNHT trên toàn quốc. Trong đó, cần chỉ rõ quy hoạch phát triển các nhóm sản phẩm, chi tiết cơ khí, linh kiện điện tử, nhựa, cao su và hóa phẩm; quy hoạch các vùng, khu, cụm CNHT gắn với các doanh nghiệp lớn đầu chuỗi và tiềm năng của các địa phương; đồng thời quy hoạch các trung tâm R&D, các tổ chức kiểm định chất lượng và các lồng ấp doanh nghiệp CNHT nội địa.

Theo PGS.TS. Phan Đăng Tuất, phát triển CNHT, thực chất là công nghiệp chế tạo, là một nhiệm vụ vô cùng dài, phức tạp, đòi hỏi sự thống nhất cao của các cấp, các ngành, các địa phương. Đây cũng được coi là trung tâm quan trọng của quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, như Đảng và Nhà nước đã và đang đặc biệt quan tâm.