Năm 2026 đánh dấu một chương mới của nền kinh tế toàn cầu khi kỷ nguyên toàn cầu hóa cũ chính thức khép lại dưới áp lực của các căng thẳng địa chính trị.
Lần đầu tiên trong lịch sử, dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) vào Trung Quốc ghi nhận mức thâm hụt ròng kỷ lục gần 170 tỷ USD. Dòng tiền khổng lồ này không hề biến mất, nó đang tìm đường chảy vào Đông Nam Á thông qua chiến lược "Trung Quốc + 1".
Theo The Diplomat, trong số 5 quốc gia Đông Nam Á hưởng lợi từ sự dịch chuyển này, Việt Nam được gọi tên là nhà quán quân tuyệt đối.
Vì sao dòng vốn tháo chạy khỏi Trung Quốc?
Chiến lược "Trung Quốc + 1" thực chất đã nhen nhóm từ những năm 2000 khi chi phí lao động tại quốc gia này gia tăng. Tuy nhiên, làn sóng chỉ thực sự bùng nổ thành một cuộc di cư dây chuyền sau ba cú hích lớn:
Thương chiến Mỹ - Trung (từ 2018): Các lệnh áp thuế và kiểm soát xuất khẩu của Washington đẩy chi phí của các doanh nghiệp xuất khẩu sang Mỹ lên mức không thể gánh vác.
Dịch COVID-19: Chính sách "Zero-COVID" cùng các lệnh phong tỏa cảng biển tại Trung Quốc đã giáng một đòn mạnh vào chuỗi cung ứng, bộc lộ rủi ro chí mạng của việc "bỏ tất cả trứng vào một giỏ".
Căng thẳng địa chính trị gia tăng: Những biến động khó lường về địa chính trị khiến các tập đoàn đa quốc gia phải tìm kiếm bến đỗ an toàn hơn để phòng ngừa rủi ro.
Kết quả là, dòng vốn FDI vào Đông Nam Á đã tăng vọt lên mức 236 tỷ USD. Với quy mô dân số gần 700 triệu người, khu vực này sở hữu lợi thế địa lý sát sườn Trung Quốc, chi phí nhân công chỉ bằng một nửa và mạng lưới Hiệp định thương mại tự do (FTA, RCEP) rộng khắp.
The Diplomat đã đưa ra bảng xếp hạng 5 quốc gia Đông Nam Á đang hưởng lợi lớn nhất từ làn sóng dịch chuyển này.
Vị trí thứ 5: Indonesia – Gã khổng lồ tài nguyên trong khu vực
Indonesia sở hữu quy mô kinh tế khổng lồ (lớn hơn cả Việt Nam, Malaysia và Singapore cộng lại) cùng lực lượng lao động trẻ dồi dào với độ tuổi trung vị là 29. Kim ngạch xuất khẩu của Indonesia đã tăng trưởng thần tốc từ 180 tỷ USD (2019) lên 290 tỷ USD (2023) – mức tăng trưởng nhanh nhất Đông Nam Á.
Khác với các nước láng giềng, phần lớn dòng vốn đổ vào Indonesia liên quan đến các ngành hàng hóa như kim loại, khoáng sản và hóa chất. Đây là kết quả từ chính sách "hạ nguồn công nghiệp" cấm xuất khẩu khoáng sản thô (như niken) của chính phủ nhằm ép các tập đoàn – bao gồm cả các công ty Trung Quốc – phải xây dựng nhà máy chế biến sâu và chuỗi cung ứng pin xe điện ngay tại nội địa.
Tuy nhiên, về các yếu điểm, Indonesia xếp thứ 73/190 về môi trường bám trụ kinh doanh (Ease of Doing Business), kỹ năng lao động còn thấp và hạ tầng logistics chưa đồng bộ. Ngoài ra, các chính sách kinh tế có phần khó đoán định cũng khiến một số nhà đầu tư e ngại.
Vị trí thứ 4: Thái Lan – Trung tâm xe điện khu vực
Thái Lan sở hữu hạ tầng công nghiệp lâu đời và đã tích hợp sâu vào chuỗi cung ứng ô tô và điện tử toàn cầu từ nhiều thập kỷ. Năm 2024, số lượng đơn đăng ký đầu tư vào Thái Lan đạt mức cao kỷ lục trong 10 năm, trải dài từ hạ tầng số, điện tử tiên tiến cho đến chuỗi giá trị xe điện. Nhờ các chính sách ưu đãi mạnh mẽ, Thái Lan đã trở thành điểm đến hàng đầu của các hãng xe điện Trung Quốc muốn mở rộng ra nước ngoài.
Dẫu vậy, Thái Lan đang đối mặt với cuộc khủng hoảng già hóa dân số nghiêm trọng, trong khi tỷ lệ lao động phổ thông, phi chính thức chiếm hơn một nửa lực lượng lao động. Việc thiếu hụt lao động kỹ thuật cao làm trì trệ mức lương ngành sản xuất và khiến nước này gặp khó khăn trong việc tiến lên các nấc thang giá trị cao hơn, đặc biệt khi tỷ lệ tự động hóa chưa đạt kỳ vọng. Tuy nhiên, tuyến đường sắt kết nối trực tiếp qua Lào đến Bangkok và xuống Malaysia, Singapore kỳ vọng sẽ bù đắp bằng lợi thế logistics đường bộ.
Vị trí thứ 3: Singapore – "Tháp điều khiển" trung tâm
Là trung tâm tài chính và logistics hàng đầu thế giới , Singapore xếp vị trí số 1 châu Á về môi trường kinh doanh. Đảo quốc sư tử không cạnh tranh về lao động giá rẻ mà đóng vai trò là "bộ não" điều phối dòng vốn. Khi các tập đoàn đa quốc gia chuyển nhà máy đến Việt Nam, Malaysia hay Indonesia, khoảng 90% trong số họ sẽ mở một công ty quản lý vốn hoặc đặt trụ sở khu vực tại Singapore để kiểm soát chuỗi cung ứng.
Singapore cũng trực tiếp thu hút thành công các dòng vốn siêu cao cấp thuộc mảng Deep Tech, R&D sinh học và đặc biệt là sản xuất thiết bị bán dẫn. Rào cản duy nhất của Singapore là chi phí vận hành và sinh hoạt vô cùng đắt đỏ, khiến họ chỉ có thể đón nhận phần đỉnh cao nhất của chuỗi giá trị.
Vị trí thứ 2: Malaysia – "Bến đỗ" trung lập của ngành chip và dữ liệu
Malaysia đứng thứ 12 thế giới về môi trường dễ doanh thương, sở hữu lực lượng lao động thành thạo tiếng Anh và chỉ số phát triển con người rất cao. Vũ khí mạnh nhất của Malaysia trong làn sóng dịch chuyển này chính là ngành bán dẫn. Do các lệnh trừng phạt công nghệ của Mỹ nhắm vào Trung Quốc, các tập đoàn chip toàn cầu buộc phải đa dạng hóa chuỗi cung ứng và Malaysia – với lịch sử đóng gói, kiểm thử chip từ những năm 1960 – là lựa chọn hàng đầu.
Ngoài việc thu hút các nhà máy mạch tích hợp, Malaysia đang bùng nổ các dự án Trung tâm dữ liệu nhờ nguồn năng lượng giá rẻ và ổn định. Đặc biệt, lập trường địa chính trị "trung lập, không liên minh" dưới thời Thủ tướng Anwar Ibrahim giúp Malaysia trở thành nơi an toàn cho cả doanh nghiệp phương Tây lẫn doanh nghiệp Trung Quốc đại lục.
Vị trí thứ 1: Việt Nam – Quán quân tuyệt đối
Theo đánh giá của chuyên gia cố vấn doanh nghiệp Marco Forester, Việt Nam chính là quốc gia hưởng lợi lớn nhất từ làn sóng dịch chuyển chuỗi cung ứng toàn cầu.
Điều này thể hiện ngay lập tức trên các số liệu: Xuất khẩu của Việt Nam sang Mỹ đã tăng vọt từ 49,1 tỷ USD (2018) lên 66,5 tỷ USD (2019) và hiện tại đã vượt ngưỡng 193 tỷ USD.
Với vị trí địa lý độc tôn, khu vực miền bắc Việt Nam nằm sát cạnh "công xưởng" miền Nam Trung Quốc. Một chuỗi cung ứng sẵn có tại Thâm Quyến hay Quảng Đông có thể kết nối trực tiếp với nhà máy tại Bắc Ninh, Hải Phòng bằng đường bộ trong vòng chưa đầy 12 tiếng. Doanh nghiệp có thể dịch chuyển khâu lắp ráp sang Việt Nam mà không cần phá nát mạng lưới nhà cung ứng linh kiện cũ ở Trung Quốc. Chi phí nhân công của Việt Nam cũng cạnh tranh hơn đáng kể so với Thái Lan và Malaysia.
Việt Nam còn là nước ASEAN hiếm hoi sở hữu đồng thời các hiệp định thương mại tự do song phương và đa phương thế hệ mới với các thị trường khó tính nhất như EU (EVFTA), Vương quốc Anh (UKVFTA), Nhật Bản, Hàn Quốc và là thành viên cốt lõi của CPTPP.
Kết luận lại, The Diplomat cho rằng, dù mỗi quốc gia Đông Nam Á chọn cho mình một lối đi riêng phù hợp với thế mạnh cốt lõi – từ tài nguyên thô của Indonesia đến công nghệ cao của Singapore – Đông Nam Á nói chung và Việt Nam nói riêng đang củng cố vững chắc vị thế là cứ hoàn hảo nhất để thay thế cho công xưởng Trung Quốc.