Cảnh báo rủi ro rơi vào hành vi trốn thuế

Không kê khai thuế, sử dụng hóa đơn bất hợp pháp… bị xem là trốn thuế

Điều 45 luật Quản lý thuế năm 2025 quy định 10 hành vi bị xác định là trốn thuế , gồm: không đăng ký, kê khai thuế, nộp hồ sơ khai thuế quá hạn trên 90 ngày; không ghi nhận doanh thu trong sổ kế toán; không xuất hóa đơn hoặc ghi giá bán thấp hơn thực tế; sử dụng hóa đơn, chứng từ bất hợp pháp; dùng chứng từ, tài liệu sai bản chất giao dịch để giảm nghĩa vụ thuế, số thuế hoàn; khai sai hàng hóa xuất nhập khẩu mà không khắc phục hậu quả bằng cách nộp đủ số thuế; cố ý không kê khai hoặc kê khai sai thuế hàng hóa xuất nhập khẩu; cấu kết nhập khẩu nhằm trốn thuế ; sử dụng hàng hóa thuộc đối tượng không chịu thuế, miễn thuế, xét miễn thuế không đúng mục đích quy định mà không khai báo việc chuyển đổi mục đích sử dụng với cơ quan quản lý thuế; kinh doanh trong thời gian tạm ngừng nhưng không thông báo cơ quan thuế.

Ảnh: Nhật Thịnh

Luật sư Trần Xoa, Giám đốc Công ty luật Minh Đăng Quang, cho rằng trong các hành vi trốn thuế theo quy định từ 1.7.2026, người nộp thuế dễ mắc phải nhất là sử dụng hóa đơn không hợp pháp hoặc sử dụng không hợp pháp hóa đơn (như hóa đơn ma, hóa đơn khống) để giảm số thuế phải nộp hoặc tăng số thuế được hoàn. Hành vi này thường xảy ra do mua bán hóa đơn nhằm hợp thức hóa chi phí đầu vào. Tuy nhiên cũng có những trường hợp vô tình, chẳng hạn như người mua nhận phải hóa đơn của doanh nghiệp (DN) đã bỏ trốn, tạm ngừng hoạt động kinh doanh sau đó. Hay thực tế phát sinh một số DN đi ăn uống, nhận hóa đơn từ đơn vị bán hàng để thực hiện thanh toán lại. Một thời gian sau, cơ quan thuế loại trừ những hóa đơn này trong chi phí DN vì đơn vị cung cấp hóa đơn đã ngừng hoạt động và hóa đơn không được xem là hợp pháp (dù trên hóa đơn có mã của cơ quan thuế). "Theo quy định hiện nay, sử dụng hóa đơn bất hợp pháp thì coi như gian lận, nếu số lượng hóa đơn trên 10 thì xét tình tiết tăng nặng lên. Ở đây, cần phân định rõ hóa đơn được xuất khi DN còn hoạt động, có mã của cơ quan thuế thì xem là hợp pháp. Việc DN này ngưng kinh doanh, hay không thực hiện nghĩa vụ thuế không thuộc trách nhiệm của bên mua hàng hóa, dịch vụ", ông Trần Xoa lưu ý.

Luật sư này cũng cảnh báo một trường hợp mà người nộp thuế dễ mắc phải. Đó là người mua không nhận hóa đơn khi mua hàng hóa dịch vụ nên người bán không có thông tin đầy đủ để thực hiện xuất hóa đơn. Trong trường hợp này, người bán không xuất hóa đơn mà cố tình không kê khai, nộp thuế thì bị xem là trốn thuế . Trường hợp không xuất hóa đơn nhưng vẫn kê khai, nộp thuế thì không bị xem là trốn thuế . Do vậy người nộp thuế cần lưu ý điểm này để tránh vi phạm.

Tập trung vào dòng tiền thay vì hóa đơn

Một trong những hành vi mà người nộp thuế, cụ thể là cá nhân, hộ kinh doanh, thậm chí cả DN nhỏ hay gặp phải là trong thời gian tạm ngừng hoạt động kinh doanh lại phát sinh hợp đồng, hay trở lại kinh doanh mà không thông báo với cơ quan thuế. Theo ông Trần Xoa, hành vi vi phạm này là do nhận thức pháp luật còn yếu chứ không cố ý gian lận trốn thuế nên cần châm chước, nhắc nhở thay vì khép vào hành vi trốn thuế . "Ranh giới giữa sai sót trong kê khai và trốn thuế khá mong manh. Nếu DN chỉ sai do nhầm lẫn, hiểu sai quy định, hoặc do biến động chính sách, thì đó là lỗi hành chính, có thể bị phạt nhưng không cấu thành tội phạm. Ngược lại, khi có dấu hiệu cố ý hợp thức chứng từ, lập hóa đơn khống, chia nhỏ doanh thu, hay tổ chức hệ thống 2 sổ kế toán để trốn nghĩa vụ thuế, thì hành vi đó được xem là trốn thuế có tổ chức. Thế nên việc xác định hành vi khai sai hay trốn thuế cần có hướng dẫn chi tiết, tạo điều kiện để người nộp thuế khắc phục nếu vi phạm. Đồng thời xem xét bảo vệ người nộp thuế trung thực, không hoàn toàn dựa vào hóa đơn mà có thể xem xét các chứng từ thanh toán khác để xác định hoạt động mua bán hợp pháp", luật sư Trần Xoa kiến nghị.

Chuyên gia thuế Nguyễn Ngọc Tú cho rằng hành vi trốn thuế từ lâu đã được pháp luật quy định với các nguyên tắc nhận diện khá rõ ràng. Trong đó, pháp luật thuế hiện hành liệt kê nhiều nhóm hành vi bị xem là trốn thuế , bao gồm việc sử dụng hóa đơn không hợp pháp. Tuy nhiên, thực tiễn áp dụng nhiều năm qua cho thấy vẫn tồn tại không ít cách hiểu khác nhau, đặc biệt đối với các trường hợp giao dịch có thật nhưng DN phát hành hóa đơn sau đó bị xác định vi phạm. Cách quản lý hiện nay đang đặt nặng vai trò của hóa đơn như một "điều kiện quyết định" mà chưa đánh giá đầy đủ bản chất kinh tế của giao dịch. Trong khi đó, hóa đơn về bản chất chỉ là công cụ chứng minh giao dịch mua bán, không phải dòng tiền hay hoạt động kinh tế thực tế. Lợi dụng vai trò của hóa đơn, những đường dây thành lập "công ty ma" để mua bán hóa đơn ra đời để lấy phần trăm tiền trên đó. Mua bán hóa đơn trở thành mảnh đất màu mỡ cho tội phạm. Thời gian gần đây nhiều vụ án liên quan mua bán hóa đơn giá trị gia tăng bị xử lý hình sự với mức án nghiêm khắc. Không ai ủng hộ việc gian lận hóa đơn để lấy tiền ngân sách nhưng cũng không vì thế mà ảnh hưởng đến DN khác đang hoạt động.

Từ đó, ông Nguyễn Ngọc Tú cho rằng quản lý thuế hiện đại cần tập trung vào doanh thu, dòng tiền, hàng hóa, hợp đồng và hoạt động kinh doanh thực tế thay vì chỉ nhìn vào trạng thái pháp lý của hóa đơn. Nếu giao dịch có thật, hàng hóa có thật, thanh toán có thật và phục vụ hoạt động sản xuất kinh doanh thì cần xem xét đầy đủ yếu tố "ngay tình" của DN mua hàng. Khi DN đã được cấp mã số thuế, được cơ quan thuế cho phép sử dụng hóa đơn điện tử và cấp mã xác thực thì người mua có cơ sở để tin tưởng hóa đơn đó hợp pháp. Trong trường hợp DN bán hàng vi phạm sau này, không thể mặc nhiên để toàn bộ rủi ro dồn sang bên mua nếu không chứng minh được sự thông đồng hoặc hành vi gian dối.

"Trong bối cảnh môi trường kinh doanh đang hướng tới minh bạch và tạo thuận lợi cho DN, cần có hướng dẫn rõ ràng, đồng bộ hơn về xác định hóa đơn bất hợp pháp, cũng như tiêu chí chứng minh giao dịch thực tế. Điều này không chỉ giúp chống thất thu ngân sách mà còn bảo đảm quyền lợi cho các DN làm ăn chân chính, tránh tình trạng "mua đúng, bán đúng nhưng vẫn chịu rủi ro pháp lý" do sai phạm từ phía đối tác", ông Nguyễn Ngọc Tú khuyến nghị.