Cạnh tranh thu hút người tài

Những đãi ngộ vượt bậc

HĐND TP.HCM khóa XI vừa thông qua nghị quyết về cơ chế, chính sách thu hút, trọng dụng và phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao. Theo đó, các tổng công trình sư, kiến trúc sư trưởng, nhà khoa học trẻ tài năng, kỹ sư trẻ tài năng và chuyên gia khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số được hỗ trợ 100 lần mức lương tối thiểu vùng I, tương đương 531 triệu đồng/người. Các nhóm chuyên gia và người có tài năng còn lại nhận mức hỗ trợ 80 lần mức lương tối thiểu vùng I, tương đương 424,8 triệu đồng/người.

Bên cạnh đó, mức thu nhập hằng tháng dành cho nhóm chuyên gia được đề xuất dao động từ 20 - 50 lần mức lương tối thiểu vùng I, tương đương 106,2 - 265,5 triệu đồng/người/tháng. Các mức lương này được xem chưa bao giờ có đối với nguồn chi từ ngân sách của một thành phố. Ngoài ra, chuyên gia sẽ được xem xét cấp nhà ở công vụ, nhà ở dành cho chuyên gia nếu đủ điều kiện hoặc hỗ trợ tiền thuê nhà...

ẢNH: KHƯƠNG NHA

Hồi đầu năm, HĐND TP.Hà Nội cũng thông qua Nghị quyết số 92/2026 quy định về cơ chế, chính sách thu hút, trọng dụng người có tài năng nhằm xây dựng đội ngũ nhân lực chất lượng cao, đáp ứng yêu cầu phát triển thủ đô trong giai đoạn mới. Hà Nội đưa ra các chính sách phúc lợi như bố trí nhà ở hoặc được hỗ trợ tiền thuê nhà; được ưu tiên lựa chọn mua, thuê mua nhà ở xã hội; được chăm sóc y tế cho bản thân và các thành viên gia đình từ cha mẹ đến vợ hoặc chồng và con cái; miễn học phí cho con...

Trước đó, Đà Nẵng cũng đã có chính sách phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao khu vực công khá rõ với chính sách hỗ trợ một lần theo trình độ học vấn và cao nhất dành cho giáo sư là 700 triệu đồng. Những cá nhân này cũng được hưởng các chính sách khuyến khích nghiên cứu khoa học, phát huy năng lực sáng tạo và phát triển công nghệ tương tự như đối tượng được thu hút theo hợp đồng lao động, cùng với các ưu đãi quy định của Chính phủ...

PGS-TS Đỗ Phú Trần Tình, quyền Viện trưởng Viện Phát triển chính sách và năng lực lãnh đạo ĐH Quốc gia TP.HCM, nhận định việc TP.HCM, Hà Nội và nhiều địa phương chủ động ban hành chính sách thu hút, trọng dụng nhân tài cho thấy một bước chuyển rất quan trọng trong tư duy phát triển: từ cạnh tranh bằng tài nguyên, đất đai, vốn đầu tư sang cạnh tranh bằng tri thức, công nghệ và chất lượng nguồn nhân lực chất lượng cao. Đây là sự thay đổi cần thiết, bởi trong nền kinh tế hiện đại, nhân tài không chỉ là một nguồn lực sản xuất mà còn là chủ thể tạo ra công nghệ, đổi mới sáng tạo và những giá trị kinh tế mới.

Đáng chú ý, nghị quyết vừa được HĐND TP.HCM thông qua đã thể hiện cách tiếp cận mới: không nhất thiết phải tuyển nhân tài vào biên chế, đồng thời gắn đãi ngộ với năng lực, nhiệm vụ và kết quả thực hiện. Đây là hướng đi phù hợp với yêu cầu đổi mới quản trị nguồn nhân lực. Nếu được triển khai hiệu quả, các chính sách này sẽ tạo ra tác động lớn. Đó là nâng cao chất lượng quản trị địa phương thúc đẩy nghiên cứu, ứng dụng công nghệ và năng suất lao động, đồng thời tăng sức hấp dẫn đối với dòng vốn đầu tư chất lượng cao. Ở tầm quốc gia, khi các địa phương cùng nâng cao năng lực thu hút và sử dụng nhân tài, VN có cơ hội hình thành những trung tâm tri thức, công nghệ và đổi mới sáng tạo có sức cạnh tranh quốc tế.

Tuy nhiên, PGS-TS Đỗ Phú Trần Tình khuyến nghị, phải tránh tình trạng các địa phương chỉ cạnh tranh bằng mức lương, dẫn đến dịch chuyển nhân tài từ nơi này sang nơi khác mà không làm tăng năng lực nhân tài của quốc gia. Điều quan trọng không phải địa phương nào thu hút được nhiều người tài hơn, mà là địa phương nào tạo ra được nhiều giá trị hơn từ người tài .

Cộng đồng người Việt ở nước ngoài là nguồn nhân tài quý giá

Không chỉ các địa phương, thực tế những năm gần đây, VN cũng có nhiều chính sách ưu đãi thu hút nhân tài ở cấp quốc gia. Nổi bật gần đây là Nghị quyết số 57 của Bộ Chính trị về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia. Trong đó, Nghị quyết 57 xác định nhà khoa học là nhân tố then chốt, đồng thời yêu cầu nhà nước tạo điều kiện thuận lợi để phát triển khoa học, công nghệ và nhân lực trình độ cao. Mục tiêu đến năm 2030, nguồn nhân lực nghiên cứu khoa học, phát triển công nghệ và đổi mới sáng tạo đạt 12 người/10.000 dân; số công bố khoa học quốc tế tăng bình quân 10%/năm; hệ thống tổ chức khoa học, công nghệ được sắp xếp theo hướng gắn kết chặt chẽ giữa nghiên cứu, ứng dụng và đào tạo.

Tương tự, Nghị quyết 71 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo đã đề ra mục tiêu đến năm 2030 là xây dựng, đào tạo nguồn nhân lực, nhất là nhân lực chất lượng cao, đáp ứng yêu cầu VN trở thành nước đang phát triển có công nghiệp hiện đại, thu nhập trung bình cao. Trước đó, Chính phủ ban hành Nghị định số 263/2025 về cơ chế tự chủ, tự chịu trách nhiệm của tổ chức khoa học và công nghệ công lập, nhân lực, nhân tài và giải thưởng trong lĩnh vực khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Đây là văn bản có ý nghĩa trực tiếp đối với các viện nghiên cứu công lập, bởi nó mở rộng không gian tự chủ về tổ chức, nhân sự, tài chính và hợp tác quốc tế. Nghị định cho phép tổ chức khoa học và công nghệ công lập sử dụng kinh phí sự nghiệp khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo để ký hợp đồng lao động làm công việc chuyên môn trong thời hạn tối đa 36 tháng; đồng thời cho phép thuê chuyên gia, nhà khoa học trong nước và nước ngoài tham gia hoạt động chuyên môn...

GS-TS Võ Xuân Vinh, Viện trưởng Viện Nghiên cứu kinh doanh thuộc ĐH Kinh tế TP.HCM (UEH ), nhận xét: Hàng loạt chính sách về đào tạo và thu hút nguồn nhân lực, đặc biệt nhân lực chất lượng cao trong những lĩnh vực được khuyến khích đã được đưa ra gần đây bước đầu khá đầy đủ. Trong đó, các nghị quyết của Đảng, Bộ Chính trị đã mở ra nhiều cơ chế mới, tư duy vượt trội để tạo nền tảng cho các địa phương tự chủ hơn trong thu hút nguồn nhân lực. Điều này phù hợp để tạo nguồn lực quan trọng trong quá trình đưa kinh tế VN phát triển theo chiều sâu, nhất là thúc đẩy các lĩnh vực như trí tuệ nhân tạo (AI), bán dẫn, công nghệ cao...

Ủng hộ các đột phá để thu hút nhân tài, song TS Vũ Ngọc Thanh, Học viện Chính trị quốc gia TP.HCM, cho rằng chính sách thu hút nhân tài quốc tế của VN đang được thiết kế theo từng lĩnh vực quản lý riêng biệt, chưa hợp thành một chỉnh thể liên thông nhất quán. Điều đó khiến vẫn còn những "điểm nghẽn" trong thu hút nguồn nhân lực. Chẳng hạn, theo Nghị định 221/2025 của Chính phủ, thẻ miễn thị thực đặc biệt có thời hạn tới 5 năm, song chứng nhận tạm trú chỉ 90 ngày cho mỗi lần nhập cảnh, nhà khoa học vì vậy phải làm thủ tục cư trú ít nhất 4 lần mỗi năm; thẻ không thay giấy phép lao động, vẫn theo thủ tục chung và không mở lộ trình thường trú. Thêm vào đó, ưu đãi thuế đã được luật định nhưng chưa vận hành và tồn tại "vách đá thuế" ở năm thứ sáu. Cụ thể, luật Thuế thu nhập cá nhân miễn thuế tiền lương từ nhiệm vụ khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và miễn thuế 5 năm cho nhân lực công nghệ cao nghiên cứu, phát triển công nghệ chiến lược. Song diện miễn thuế phụ thuộc các danh mục, tiêu chí theo luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo và pháp luật chuyên ngành, đến nay chưa ban hành đồng bộ.

Để tháo gỡ những điểm nghẽn chính sách này, TS Vũ Ngọc Thanh cho rằng VN cần mở rộng thành một thiết chế điều phối thống nhất cho toàn bộ chính sách thu hút nhân tài, đủ thẩm quyền điều phối ngân sách và ban hành quy chế trả lương vượt khung. Cụ thể, thẻ miễn thị thực đặc biệt cần nâng lên thành thẻ cư trú dành cho nhân tài, cấp tạm trú bằng đúng thời hạn thẻ, tích hợp miễn giấy phép lao động và mở lộ trình thường trú sau 3 năm...

Đặc biệt, nguồn lực nhân tài quan trọng bậc nhất của VN nằm ngay trong cộng đồng người Việt ở nước ngoài. Nghị quyết số 23 của Bộ Chính trị về công tác người VN ở nước ngoài đã mở ra hướng tiếp cận rất mới khi yêu cầu bảo đảm điều kiện để đội ngũ chuyên gia, trí thức, nhà khoa học và nhân tài người VN ở nước ngoài "tham gia lâu dài hoặc đóng góp linh hoạt từ xa". "Đây là sự thừa nhận chính thức mô hình "tuần hoàn và kết nối trí tuệ": thay vì chỉ kêu gọi hồi hương toàn thời gian, điều khó khả thi khi buộc họ từ bỏ sự nghiệp học thuật đã gây dựng. Nhà nước cần tạo cơ chế để họ làm cố vấn bán thời gian, làm việc từ xa hoặc chủ trì các nhiệm vụ khoa học trọng điểm trong khi vẫn duy trì phòng thí nghiệm ở nước ngoài", TS Vũ Ngọc Thanh khuyến nghị.

Tạo điều kiện để người tài kiến tạo giá trị

Có thể thấy, đang có một cuộc cạnh tranh mới giữa các địa phương: thu hút chuyên gia bằng đãi ngộ. Nhưng thu nhập hay các ưu đãi chỉ mở được cánh cửa. Quyền tự chủ, điều kiện làm việc và khả năng đưa tri thức vào thực tế mới là những yếu tố quyết định người tài có ở lại và tạo ra giá trị hay không.

Dẫn kinh nghiệm từ Singapore, Hàn Quốc và nhiều nền kinh tế phát triển, PGS-TS Đỗ Phú Trần Tình khẳng định, nhân tài giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong quá trình chuyển đổi mô hình tăng trưởng từ dựa vào vốn và lao động giá rẻ sang dựa vào năng suất, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Đối với VN, nhân tài chính là lực lượng có khả năng chuyển hóa khoa học, công nghệ thành năng suất và năng lực cạnh tranh thực chất của nền kinh tế.

Tuy nhiên, tác động lớn nhất của chính sách thu hút nhân tài không nằm ở số lượng chuyên gia được tuyển dụng mà ở khả năng hình thành những doanh nghiệp (DN) công nghệ, sản phẩm mới, mô hình kinh doanh mới và những ngành kinh tế có giá trị gia tăng cao. Muốn tăng trưởng nhanh, chúng ta cần vốn và công nghệ. Nhưng muốn tăng trưởng nhanh và bền vững, phải có nhân tài để làm chủ công nghệ, sử dụng hiệu quả nguồn vốn và không ngừng tạo ra giá trị mới.

Vì thế, chính sách thu hút nguồn nhân lực với ưu đãi như thu nhập cao thì chưa đủ. Hay có thể nói rằng, lương cao sẽ thu hút người tài đến, nhưng chỉ có môi trường tốt, cơ hội cống hiến và sự trọng dụng thực chất mới giữ chân được họ. Người tài không chỉ cần thu nhập tương xứng mà còn cần được làm những công việc có ý nghĩa, được trao quyền quyết định, được tiếp cận nguồn lực và được ghi nhận công bằng theo kết quả đóng góp.

Từ đó, ông Trần Tình đề xuất cần tập trung vào những vấn đề chính. Đó là chọn đúng người, giao đúng việc. Phải chuyển từ tuyển dụng dựa nặng vào bằng cấp, chức danh sang đánh giá năng lực thực tế, thành tựu và khả năng giải quyết những vấn đề cụ thể của thành phố, địa phương. Tiếp đến là cần trao quyền tự chủ và tạo không gian sáng tạo. Người tài phải được chủ động về chuyên môn, được tiếp cận nguồn lực, được thử nghiệm những ý tưởng mới và chấp nhận rủi ro nghiên cứu trong giới hạn được kiểm soát. Không thể yêu cầu những đột phá lớn nhưng lại ràng buộc người tài bằng những quy trình hành chính cứng nhắc. Cuối cùng là sự đánh giá và đãi ngộ bằng kết quả thực chất. Giá trị đóng góp cần được thể hiện qua công nghệ được ứng dụng, sản phẩm được thương mại hóa, năng suất được cải thiện hoặc những vấn đề KT-XH được giải quyết hiệu quả; đồng thời phải có cơ chế bảo vệ người dám đổi mới, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung.

"Tôi muốn nhấn mạnh rằng, chính sách nhân tài chỉ thực sự thành công khi chuyển được từ tư duy "thu hút người tài về làm việc" sang "tạo điều kiện để người tài kiến tạo giá trị", PGS-TS Đỗ Phú Trần Tình chia sẻ thêm.

Đồng quan điểm, GS-TS Võ Xuân Vinh cho rằng các chính sách của VN sau giai đoạn thu hút ban đầu thì vấn đề giữ chân người tài sẽ quan trọng hơn. Điều đó sẽ phụ thuộc môi trường làm việc và môi trường KT-XH nói chung. Nhân lực chất lượng cao, hay đặc biệt là người tài thì cần được tạo điều kiện hoạt động theo đúng chuyên môn, có cơ hội phát huy tài năng. Dài hạn hơn nữa, họ sẽ cần đến môi trường sống tốt hơn. Khi đó vấn đề không chỉ nằm ở câu chuyện lương bổng hay hỗ trợ nhà cửa. Đó là câu chuyện về hạ tầng cơ sở, giáo dục, y tế... đảm bảo chất lượng cho bản thân và gia đình. Điều này tương tự như các nước phát triển thu hút được nhân tài vì cho phép nhập cư và nhiều nhân sự muốn có môi trường sinh sống tốt hơn cho gia đình.