Quy mô nguồn lực khổng lồ này đặt ra một bài toán không chỉ là huy động đủ tiền, mà còn phải tìm được những dòng vốn đủ dài hạn, bền vững để đồng hành cùng tăng trưởng, thay vì tiếp tục dồn phần lớn gánh nặng lên hệ thống ngân hàng .
Trong bài toán vốn nghìn tỷ USD ấy, thị trường chứng khoán Việt Nam sẽ đóng vai trò gì sau gần ba thập kỷ phát triển? Trao đổi với chúng tôi, ông Nguyễn Quang Thuân , Chủ tịch FiinGroup và FiinRatings, nhìn lại những bước tiến của thị trường, chỉ ra các điểm nghẽn còn tồn tại và những thay đổi cần thiết để thị trường vốn thực sự trở thành nguồn lực cho sự phát triển dài hạn của nền kinh tế .

Nhìn lại hành trình gần 30 năm phát triển của thị trường chứng khoán , đâu là những thành tựu nổi bật nhất và điều gì vẫn khiến ông trăn trở?
Ông Nguyễn Quang Thuân : Theo tôi, thị trường chứng khoán Việt Nam có ba thành tựu đáng ghi nhận.
Đầu tiên là quy mô thị trường. Nếu xét trên nhiều khía cạnh, đặc biệt là tỷ lệ vốn hóa trên GDP, thị trường chứng khoán Việt Nam hiện không thua kém, thậm chí vượt một số quốc gia ASEAN có lịch sử phát triển lâu đời hơn. Tỷ lệ vốn hóa trên GDP của Việt Nam hiện vào khoảng 80%, từng có thời điểm đạt 100%.
Thứ hai là thanh khoản. Năm 2025, giá trị giao dịch bình quân đạt gần 30.000 tỷ đồng mỗi phiên. Mặc dù năm nay đã giảm xuống còn khoảng 25.000 tỷ đồng bình quân từ đầu năm, thậm chí có thời điểm chỉ bằng một nửa, nhưng xét về mức độ thanh khoản, Việt Nam vẫn thuộc nhóm dẫn đầu ASEAN.
Cùng với đó là sự tham gia rộng rãi của công chúng đầu tư. Thị trường hiện có gần 15 triệu tài khoản, tương ứng khoảng 7,5 triệu nhà đầu tư, phần lớn là cá nhân. Mặc dù chúng ta đang nỗ lực tăng tỷ trọng của nhà đầu tư tổ chức nhưng rõ ràng đây vẫn là thành tựu đáng ghi nhận, phản ánh sự phát triển của văn hóa đầu tư cũng như khả năng tiếp cận thị trường ngày càng thuận tiện nhờ công nghệ và sự hoàn thiện nền tảng giao dịch, thông tin và hạ tầng của thị trường. Trong 10–15 năm tới, dù Việt Nam cần phát triển hệ thống nhà đầu tư tổ chức và nâng tỷ trọng của nhóm này, tôi cho rằng nhà đầu tư cá nhân vẫn đóng vai trò lớn như một số nước trong khu vực như Trung Quốc, Malaysia, Thái Lan và cả Singapore.
Tuy nhiên, điều khiến tôi trăn trở nhất là thị trường đã phát triển rất nhanh về giao dịch nhưng vai trò huy động vốn trung và dài hạn cho đầu tư của doanh nghiệp lại chưa tương xứng.
Năm 2025, doanh nghiệp huy động được khoảng 155.000 tỷ đồng qua phát hành cổ phiếu, mức cao nhất từ trước đến nay. Nhưng con số này đã bao gồm cả các đợt IPO (lần đầu bán cổ phiếu ra công chúng). Nếu không tính IPO thì con số còn thấp hơn, và phần lớn số vốn rơi vào ngân hàng và công ty chứng khoán .
Để dễ hình dung: số vốn huy động cả năm, khoảng 5,8 tỷ USD, chỉ bằng lượng tiền mua bán trong 4–5 phiên lúc thị trường sôi động. So với quy mô thị trường và nhu cầu vốn của doanh nghiệp, đây là mức rất khiêm tốn.
Thị trường chứng khoán có ba vai trò chính: giúp doanh nghiệp huy động vốn dài hạn, buộc doanh nghiệp minh bạch hơn, và giúp nhà đầu tư dễ mua bán. Chúng ta đã làm tốt vai trò thứ ba, nhưng vai trò thứ nhất thì còn khiêm tốn.
Thị trường trái phiếu doanh nghiệp cũng vậy. Doanh nghiệp cần nhiều vốn, nhưng chưa vay được nhiều qua phát hành trái phiếu. Một phần nguyên nhân là hạ tầng còn thiếu: dữ liệu và thông tin, dịch vụ xếp hạng tín nhiệm độc lập (đánh giá khả năng trả nợ), và định giá trái phiếu. Những vấn đề này liên quan chặt chẽ với nhau, nên cần giải quyết đồng bộ cả về chính sách lẫn hạ tầng.
Nghịch lý là doanh nghiệp cần vốn để mở rộng sản xuất, nhưng vì sao nhiều doanh nghiệp sản xuất và công nghệ vẫn chọn đi vay tín dụng chi phí cao hoặc huy động vốn kín, thay vì niêm yết để huy động vốn cổ phần?
Ông Nguyễn Quang Thuân : Điểm nghẽn không hoàn toàn xuất phát từ chính sách và các hạn chế của thị trường vốn như chúng ta đã đề cập nhiều lần: ngành quản lý quỹ và nhà đầu tư tổ chức tham gia còn khiêm tốn, sản phẩm chứng khoán còn chưa đa dạng, hạ tầng trung gian còn đang trong quá trình hoàn thiện, v.v. Theo tôi, điều này còn liên quan đến đặc thù của các nền kinh tế đang chuyển đổi và tính đại chúng của doanh nghiệp Việt Nam.
Nhiều doanh nghiệp vẫn được điều hành bởi thế hệ sáng lập, những người muốn duy trì tỷ lệ sở hữu chi phối để chủ động trong các quyết định quan trọng. Đại chúng hóa có thể giúp doanh nghiệp tiếp cận nguồn vốn mới, nhưng đồng thời khiến cơ cấu cổ đông pha loãng hơn khiến các quyết định chiến lược của doanh nghiệp có phần phức tạp hơn, thậm chí gia tăng lo ngại về nguy cơ bị thâu tóm khi ở Việt Nam “mỗi cổ phần là một quyền biểu quyết” trong khi việc sử dụng cổ phiếu không có quyền biểu quyết chưa phổ biến.
Một rào cản khác là mức độ biến động lớn của thị trường chứng khoán do thiếu vắng các định chế đầu tư thực sự có tính chất dài hạn và các yếu tố môi trường kinh doanh nội tại và môi trường vĩ mô bên ngoài. Có những doanh nghiệp đã thông qua kế hoạch phát hành cổ phiếu nhưng buộc phải tạm dừng khi thị trường giảm mạnh, định giá và thanh khoản không còn thuận lợi. Thực tế, trong số các doanh nghiệp chúng tôi theo dõi, đã có một số doanh nghiệp dự kiến IPO năm 2026 nhưng lại phải cân nhắc lùi sang năm 2027.
Đây là một vòng luẩn quẩn: nhà đầu tư cá nhân chiếm tỷ trọng quá lớn khiến thị trường biến động mạnh, và biến động mạnh lại khiến doanh nghiệp ngại gọi vốn. Nếu có thêm nhà đầu tư tổ chức, giá cổ phiếu sẽ ổn định hơn và doanh nghiệp tự tin hơn khi quyết định huy động vốn.
Với trái phiếu doanh nghiệp cũng vậy. Nhiều doanh nghiệp đang làm việc với chúng tôi về xếp hạng tín nhiệm để chuẩn bị phát hành trái phiếu. Nhưng từ đầu năm 2026, lãi suất tham chiếu đã tăng thêm 1,5–2,5 điểm phần trăm, nên họ tạm hoãn.
Vấn đề là Việt Nam chưa có một “thước đo lãi suất chuẩn” (đường cong lãi suất chuẩn) để định giá trái phiếu. Vì vậy, lãi suất trái phiếu doanh nghiệp vẫn được tính bằng lãi suất tiền gửi 12 tháng của một số ngân hàng cộng thêm một khoản bù rủi ro. Hệ quả là ngay cả những doanh nghiệp có dự án hạ tầng ổn định, rủi ro thấp và xếp hạng tín nhiệm cao vẫn phải trả lãi cao, khiến dự án kém hiệu quả hơn.
Trong bối cảnh huy động vốn trên thị trường vẫn còn khiêm tốn, việc Việt Nam được FTSE Russell nâng hạng được kỳ vọng sẽ mở thêm cánh cửa thu hút dòng vốn quốc tế. Nhưng thực tế, dòng vốn chưa có sự đảo chiều rõ rệt. Qua tiếp xúc với các định chế quốc tế, ông nhận thấy điều gì quyết định khả năng phân bổ vốn vào Việt Nam sau nâng hạng?
Ông Nguyễn Quang Thuân : Nâng hạng là bước tiến rất lớn, nhưng cần phân biệt giữa cơ hội tiếp cận vốn và dòng vốn thực tế.
Nâng hạng chủ yếu giúp Việt Nam lọt vào tầm ngắm của các quỹ lớn toàn cầu, như quỹ ETF và quỹ tương hỗ. Những quỹ này phân bổ tiền theo tỷ trọng các thị trường trong danh mục, khác với các quỹ chỉ chuyên đầu tư vào Việt Nam mà chúng ta vẫn thấy hiện nay.
Các quỹ lớn chúng tôi tiếp xúc vẫn mong Việt Nam có thêm nhiều “hàng hóa” chất lượng, tức là doanh nghiệp tốt, sản phẩm đầu tư đa dạng. Các công ty bảo hiểm lớn, quỹ đầu tư quốc gia, quỹ hưu trí không chỉ mua cổ phiếu mà còn mua trái phiếu Chính phủ, trái phiếu doanh nghiệp và nhiều loại công cụ nợ khác.
Ngoài ra, dòng vốn ngoại còn phụ thuộc vào lãi suất thế giới và việc các quỹ điều chỉnh danh mục toàn cầu. Vì vậy, nâng hạng không có nghĩa là tiền sẽ đổ vào ngay. Muốn hút được nguồn vốn lớn và bền vững, Việt Nam phải kiên trì nâng cao chất lượng doanh nghiệp, đa dạng hóa sản phẩm và tiếp tục cải cách.
Tín hiệu tích cực là Chính phủ và một số địa phương như TP.HCM đang tính đến việc phát hành trái phiếu ra thị trường quốc tế, dù lãi suất quốc tế hiện chưa thuận lợi. Riêng trái phiếu doanh nghiệp, nhà đầu tư nước ngoài mới tham gia rất ít, chủ yếu vào những đợt phát hành được các tổ chức uy tín, xếp hạng tín nhiệm cao đứng ra bảo lãnh. Nhìn sang Trung Quốc, Malaysia hay Thái Lan, nơi nhà đầu tư nước ngoài nắm giữ đáng kể trái phiếu doanh nghiệp bằng nội tệ, tôi cho rằng đây là cơ hội rất lớn cho Việt Nam.
Trong khi thị trường cổ phiếu chưa phát huy đầy đủ vai trò huy động vốn, gánh nặng cung ứng vốn vẫn chủ yếu đặt lên hệ thống ngân hàng . Khi nền kinh tế cần lượng vốn rất lớn cho các dự án hạ tầng, năng lượng và công nghệ, sự phụ thuộc này có thể kéo theo những rủi ro gì, thưa ông?
Ông Nguyễn Quang Thuân : Theo tôi, rủi ro lớn nhất là rủi ro tái tài trợ: đến hạn trả khoản vay cũ thì doanh nghiệp không vay được khoản mới, hoặc chỉ vay được với điều kiện bất lợi.
Hãy hình dung một doanh nghiệp xây nhà máy, hay làm dự án cấp nước, xử lý rác thải. Những dự án này cần 10, 15, thậm chí 20 năm mới thu hồi vốn. Nhưng tiền để làm dự án chủ yếu là vay ngân hàng , kỳ hạn chỉ khoảng 5–7 năm. Nhiều khoản vay chỉ cố định lãi suất 3 năm đầu, sau đó lãi suất thay đổi theo thị trường.
Giống như mua nhà trả góp 20 năm nhưng ngân hàng chỉ cho vay 5 năm. Hết 5 năm, bạn phải đi vay lại, mà lúc đó lãi suất có thể đã tăng, hoặc ngân hàng đã siết cho vay. Nếu không vay lại được với điều kiện hợp lý, doanh nghiệp sẽ gặp khó khăn tài chính, dù dự án vẫn đang tạo ra tiền và có triển vọng tốt.
Rủi ro này đặc biệt lớn với các dự án hạ tầng như đường bộ, đường sắt, trung tâm dữ liệu quy mô lớn, và hạ tầng cho nền kinh tế số. Đây đều là những lĩnh vực cần nhiều vốn, lâu thu hồi, nên cần nguồn vốn có kỳ hạn dài tương ứng.
Để giải quyết, chúng ta cần thêm những cơ chế tài trợ mới mà các nước trong khu vực đã áp dụng bao gồm các hình thức như: Quỹ bảo lãnh cho khoản vay và trái phiếu: có bên uy tín đứng ra cam kết trả thay nếu doanh nghiệp gặp khó; Cơ chế tăng cường tín dụng (credit enhancement): giúp khoản vay hoặc trái phiếu an toàn hơn trong mắt nhà đầu tư; Cơ chế chia sẻ rủi ro (derisking facilities) trong giai đoạn xây dựng, là giai đoạn dự án rủi ro nhất; Cơ chế gánh khoản lỗ đầu tiên: một bên chấp nhận chịu thiệt trước nếu có tổn thất; và Tài chính hỗn hợp (blended finance): kết hợp vốn thương mại với vốn ưu đãi.
Ở tầm nền kinh tế , đây cũng là điều các tổ chức xếp hạng tín nhiệm và nhà đầu tư quốc tế quan tâm. Tăng trưởng GDP cao của Việt Nam là điểm sáng lớn, nhưng họ hỏi tiếp: liệu Việt Nam có huy động đủ vốn dài hạn, đúng loại, để theo đuổi các kế hoạch đầu tư đó hay không?
Đa dạng hóa nguồn vốn sẽ giảm rủi ro tái tài trợ, giúp tăng trưởng vừa nhanh vừa bền vững. Nếu tăng trưởng nhanh nhưng rủi ro tái tài trợ cũng tăng theo, tăng trưởng sẽ khó bền. Vì vậy, phát triển thị trường vốn cũng là cách giảm rủi ro cho cả nền kinh tế .
Để giảm gánh nặng cho ngân hàng , trái phiếu doanh nghiệp lẽ ra phải trở thành kênh cung ứng vốn dài hạn quan trọng. Sau giai đoạn khủng hoảng, quy mô phát hành đã phục hồi mạnh nhưng liệu sự phục hồi về lượng đã đi cùng với cải thiện về chất?
Ông Nguyễn Quang Thuân : Phát hành trái phiếu doanh nghiệp đã phục hồi đáng kể. Năm 2025, doanh nghiệp phát hành hơn 750.000 tỷ đồng. Năm 2026, chúng tôi dự báo cũng quanh mức đó, dù đầu năm từng kỳ vọng cao hơn nhiều.
Tổng trái phiếu doanh nghiệp đang lưu hành hiện bằng khoảng 10% GDP. Mức này không quá nhỏ: thấp hơn Malaysia và Thái Lan nhưng cao hơn Philippines hay Indonesia. Tuy nhiên, điều đáng bàn không chỉ là phát hành được bao nhiêu, mà là tiền đến từ đâu, chảy vào đâu và chất lượng ra sao.
Biểu đồ: Dư nợ tín dụng, trái phiếu doanh nghiệp và trái phiếu Chính phủ so với GDP: Việt Nam so với các nước trong khu vực (%, số liệu mới nhất)
Thứ nhất, phần lớn là phát hành riêng lẻ. Trong khoảng 10% GDP trái phiếu doanh nghiệp, phần bán rộng rãi ra công chúng chỉ chiếm khoảng 1% GDP. Phần còn lại là phát hành riêng lẻ, tức chỉ bán cho một nhóm nhỏ nhà đầu tư. Kênh riêng lẻ vẫn cần thiết, nhưng trái phiếu ra công chúng phải đáp ứng tiêu chuẩn cao hơn về công bố thông tin và minh bạch. Các tổ chức đầu tư lớn, đặc biệt là nhà đầu tư quốc tế, quan tâm chủ yếu đến loại này. Trái phiếu riêng lẻ thường có cấu trúc phức tạp, thông tin chưa chuẩn hóa, khó định giá, và ít được xếp hạng tín nhiệm. Vì vậy, cần phát triển cả hai kênh, nhưng đặc biệt phải mở rộng phát hành ra công chúng.
Ngoài ra, dù từ đầu năm đã có gần 60.000 tỷ đồng phát hành mới, lượng trái phiếu cũ đến hạn trả cũng nhiều, nên tổng quy mô lưu hành không tăng bao nhiêu.
Thứ hai, người phát hành chủ yếu là ngân hàng . Ngân hàng chiếm khoảng 70% cả lượng phát hành lẫn lượng đang lưu hành. Doanh nghiệp ở các ngành khác tham gia còn ít.
Thứ ba, kỳ hạn ngắn. Kỳ hạn bình quân chỉ khoảng 3,5 năm. Cũng đã có một số lô kỳ hạn 10, 15, thậm chí 20 năm mà chúng tôi trực tiếp xếp hạng tín nhiệm hoặc đánh giá trái phiếu xanh, nhưng còn rất ít.
Thứ tư, lãi suất thả nổi. Nhiều trái phiếu kỳ hạn 3–5 năm nhưng lãi suất thả nổi hoặc điều chỉnh hằng năm. Trái phiếu vốn được coi là kênh mang lại thu nhập cố định, dễ dự đoán. Khi lãi suất thả nổi, đặc điểm này mất đi. Thị trường trái phiếu vì thế vẫn bị kéo theo lãi suất tiền gửi ngân hàng vốn biến động nhiều, chưa thực sự là một thị trường vốn dài hạn.
Đâu là những rào cản lớn nhất khiến TPDN chưa phát huy được vai trò kênh huy động vốn dài hạn, đặc biệt là bài toán về cơ sở nhà đầu tư và định giá tài sản?
Rào cản đầu tiên là thiếu nhà đầu tư tổ chức. Nghịch lý là nhiều quỹ trái phiếu lại than “thiếu thương vụ đáng đầu tư”. Đây là câu chuyện “con gà – quả trứng”. Trên thế giới, trái phiếu về bản chất là sân chơi của các tổ chức đầu tư chuyên nghiệp. Không nên kỳ vọng nhà đầu tư cá nhân, kể cả nhà đầu tư chuyên nghiệp, mua trực tiếp với khối lượng quá lớn.
Ở Việt Nam hiện nay, trái phiếu rủi ro thấp hoặc rất thấp thường có lợi suất khoảng 6–10%/năm. Mức này rất phù hợp với công ty bảo hiểm, quỹ hưu trí và các tổ chức nắm giữ vốn dài hạn. Nhưng hệ thống nhà đầu tư tổ chức trong nước vẫn còn nhỏ so với nhu cầu vốn của doanh nghiệp.
Rào cản thứ hai là thiếu cơ sở để định giá. Một thị trường trái phiếu phát triển cần có đường cong lãi suất chuẩn (một “thước đo” cho biết vay 1 năm, 5 năm, 10 năm thì lãi suất hợp lý là bao nhiêu), cùng với mô hình định giá và dữ liệu đáng tin cậy. Hiện nay, lãi suất nhiều trái phiếu vẫn được tính bằng lãi suất tiền gửi 12 tháng của ngân hàng cộng thêm một khoản. Vì vậy, lãi suất trái phiếu phụ thuộc nhiều vào biến động lãi suất và thanh khoản ngân hàng , thay vì phản ánh đúng kỳ hạn và mức độ rủi ro của doanh nghiệp phát hành.
Thiếu hệ thống định giá chuẩn cũng khiến một số quỹ trái phiếu phải tự định giá tài sản trong danh mục, làm kết quả đầu tư của quỹ kém minh bạch. Khi thị trường biến động và nhà đầu tư cùng lúc rút tiền, những bất cập này có thể khuếch đại áp lực lên chính các quỹ. Điều này đã bộc lộ trong làn sóng rút vốn khỏi quỹ trái phiếu giai đoạn 2022–2023.
Xếp hạng tín nhiệm độc lập cần đóng vai trò lớn hơn. Theo tôi, cần cả hai lực: lực đẩy từ chính sách (legal push) và lực kéo từ nhu cầu thực tế của nhà đầu tư (investor pull).
Một trái phiếu có thể trả lãi 6% hay 15%/năm, nhưng nếu không có đánh giá độc lập, nhà đầu tư khó biết mức lãi đó có xứng với rủi ro hay không. Các tổ chức đầu tư lớn có thể tự thẩm định, nhưng khi trái phiếu được bán lại cho người khác hoặc giao dịch trên thị trường, vấn đề lại xuất hiện: đơn vị tư vấn, đại lý phân phối và chính người mua đều gặp khó.
Trong bối cảnh đó, Thông tư 50 của Ngân hàng Nhà nước vừa ban hành về quy định các giới hạn và tỷ lệ bảo đảm an toàn hoạt động cho ngân hàng thương mại là bước tiến tích cực. Thông tư cho phép dùng kết quả xếp hạng tín nhiệm độc lập làm một trong các tiêu chí tính hệ số rủi ro cho trái phiếu niêm yết. Quan trọng hơn, xếp hạng tín nhiệm bắt đầu có giá trị sử dụng thực tế chứ không chỉ để đáp ứng thủ tục: nó giúp ngân hàng đánh giá rủi ro và định giá khoản đầu tư sát với chất lượng tín dụng hơn.
Về dài hạn, độ tin cậy của xếp hạng tín nhiệm phải được chứng minh bằng dữ liệu, đặc biệt là tỷ lệ vỡ nợ thực tế ở từng mức xếp hạng. Ngay cả doanh nghiệp xếp hạng cao nhất, AAA, cũng không có nghĩa là an toàn tuyệt đối. Xếp hạng tín nhiệm không phải lời cam kết rằng doanh nghiệp sẽ không vỡ nợ. Đó là công cụ giúp nhà đầu tư nhận diện, đo lường và định giá rủi ro cho đúng.
Ông nhiều lần nhấn mạnh sự thiếu hụt các nhà đầu tư tổ chức có khả năng cung cấp vốn dài hạn. Trong khi nguồn tiết kiệm của người dân Việt Nam khá lớn, theo ông, vì sao chúng ta vẫn chưa hình thành được những dòng vốn dài hạn tương xứng và cần làm gì để thay đổi?
Ông Nguyễn Quang Thuân : Tiền tiết kiệm của người dân Việt Nam thực sự rất lớn. Nhưng phần lớn vẫn nằm ở những kênh quen thuộc: gửi ngân hàng , mua bất động sản, vàng và các tài sản khác. Muốn biến nguồn tiền này thành vốn đầu tư dài hạn, chúng ta phải có sản phẩm phù hợp. Cách hiệu quả nhất là để người dân đầu tư thông qua các quỹ và tổ chức đầu tư chuyên nghiệp.
Ví dụ thứ nhất là quỹ hưu trí tự nguyện. Người lao động tự đóng thêm tiền vào quỹ để có thêm thu nhập khi về hưu, và phần đóng góp này được trừ khi tính thuế thu nhập cá nhân. Mức được trừ thuế vừa được nâng từ 1 triệu đồng lên 3 triệu hoặc 5 triệu đồng mỗi tháng, tùy hình thức. Đây là bước tiến quan trọng cho ngành quỹ hưu trí. Nếu tiếp tục mở rộng ưu đãi, thị trường vốn sẽ được lợi rất nhiều, dù trước mắt ngân sách có thể thu thuế ít đi một phần. Đây là bài toán mà Chính phủ và Bộ Tài chính cần cân nhắc tổng thể, vì lợi ích lâu dài của cả ngành tài chính.
Ví dụ thứ hai là một dòng trái phiếu mang thương hiệu Việt Nam. Nhiều nước đã có những loại trái phiếu mang tên riêng, cho phép tổ chức nước ngoài phát hành trái phiếu bằng đồng nội tệ ngay tại thị trường của họ: Nhật Bản có Samurai Bond, Hàn Quốc có Kimchi Bond, Trung Quốc có Panda Bond. Việt Nam có thể nghiên cứu một dòng sản phẩm tương tự, chẳng hạn “Bamboo Bond” (trái phiếu Cây tre) nhưng hướng đến phục vụ các dự án hạ tầng lớn và có thể thông qua Trung tâm Tài chính quốc tế đang được triển khai. Sản phẩm này có thể vừa thu hút nhà đầu tư nước ngoài, vừa tạo thêm kênh để người dân góp vốn vào các dự án hạ tầng lớn của đất nước.
Bên cạnh việc khơi thông nguồn lực trong nước, Việt Nam cũng đang hướng tới mục tiêu nâng xếp hạng tín nhiệm quốc gia lên mức đầu tư để tiếp cận những dòng vốn quốc tế lớn hơn. Theo ông, điều gì sẽ quyết định khả năng hiện thực hóa cơ hội này?
Ông Nguyễn Quang Thuân : Được nâng lên mức đầu tư có ý nghĩa rất lớn. Nó mở ra những dòng vốn mà trước đây Việt Nam chưa đủ điều kiện để tiếp cận.
Có thể hiểu xếp hạng tín nhiệm quốc gia giống như “điểm tín dụng” của một đất nước. Hiện S&P và Fitch xếp Việt Nam ở mức BB+, chỉ thấp hơn mức đầu tư một bậc. Nếu được nâng lên BBB-, Việt Nam sẽ tiếp cận được các quỹ và tổ chức tài chính lớn ở châu Âu, Mỹ và nhiều thị trường khác. Lý do là nhiều tổ chức trong số này theo quy định chỉ được rót tiền vào những quốc gia hoặc tài sản đạt từ mức đầu tư trở lên.
Theo đánh giá của FiinRatings, Việt Nam có nhiều điểm thuận lợi: kinh tế có tiềm năng tăng trưởng cao, nợ công tương đối thấp (đặc biệt là nợ bằng ngoại tệ), chính trị ổn định, và việc công bố thông tin đang từng bước được cải thiện.
Tuy nhiên, vẫn còn một số thách thức. Đầu tiên là năng lực vốn của hệ thống ngân hàng , khi bộ đệm vốn còn khá mỏng trong khi nền kinh tế phụ thuộc lớn vào tín dụng. Thứ hai là chất lượng và mức độ đầy đủ của dữ liệu công bố để các tổ chức quốc tế đánh giá. Thứ ba là dự trữ ngoại hối, theo số liệu Ngân hàng Nhà nước công bố vào khoảng hơn 83 tỷ USD, vẫn còn hạn chế so với nhu cầu ngoại tệ, đặc biệt là nhu cầu nhập khẩu ngày càng tăng của doanh nghiệp.
Chúng tôi kỳ vọng Việt Nam có thể được cải thiện triển vọng xếp hạng trước, khoảng năm 2028, rồi được nâng lên mức đầu tư vào khoảng năm 2030. Mục tiêu này khả thi, nhưng còn nhiều thách thức. Nó đòi hỏi nhiều cải cách về chính sách và thị trường, cùng với môi trường quốc tế thuận lợi hơn.
Nhìn về 10 năm tới, khi nhu cầu vốn cho tăng trưởng ngày càng lớn, nếu phải lựa chọn ba cải cách mang tính nền tảng để thị trường vốn Việt Nam thực sự trở thành kênh huy động vốn dài hạn cho nền kinh tế , ông sẽ ưu tiên những gì?
Ông Nguyễn Quang Thuân : Tôi sẽ chọn ba việc: có thêm người mua lớn và dài hạn, có thêm hàng hóa chất lượng, và hoàn thiện hạ tầng hỗ trợ.
Thứ nhất, phát triển nhà đầu tư tổ chức. Việt Nam đã có chủ trương này, nhưng cần làm quyết liệt hơn với các công ty bảo hiểm, quỹ hưu trí, quỹ đầu tư và các tổ chức đầu tư chuyên nghiệp khác. Đi kèm với đó phải có cơ chế quản lý đầu tư dựa trên mức độ rủi ro.
Theo tôi, ngay cả các tổ chức của Nhà nước như Bảo hiểm xã hội Việt Nam hay Tổng công ty Đầu tư và Kinh doanh vốn nhà nước (SCIC) cũng có thể đóng vai trò lớn hơn. Ở nhiều nước, Nhà nước không chỉ đặt ra luật chơi mà còn trực tiếp tham gia thị trường với tư cách nhà đầu tư, thông qua các tổ chức tài chính nhà nước. Điều này giúp củng cố niềm tin, đặc biệt trên thị trường trái phiếu. Temasek của Singapore và các quỹ đầu tư quốc gia khác là những ví dụ. Nếu tiền của các tổ chức nhà nước chỉ nằm ở tiền gửi ngân hàng hoặc trái phiếu Chính phủ, tác động lan tỏa tới thị trường vốn sẽ rất hạn chế.
Tất nhiên, đầu tư nào cũng có rủi ro. Nếu tổ chức nhà nước đầu tư và bị lỗ thì xử lý thế nào là câu hỏi cần được xem xét thận trọng. Vì vậy, phải có cơ chế quản trị rủi ro rõ ràng, phân định trách nhiệm và có sẵn phương án xử lý khi xảy ra tổn thất.
Thứ hai, phát triển và chuẩn hóa hàng hóa. Khi có nhiều người mua hơn, nhu cầu với sản phẩm đầu tư sẽ tăng, và doanh nghiệp sẽ có động lực đưa thêm hàng hóa ra thị trường.
Nhưng hàng hóa phải được phân loại rõ ràng và minh bạch về chất lượng cũng như mức độ rủi ro. Mục tiêu không phải là cấm hẳn các sản phẩm rủi ro cao, mà là gọi đúng tên mức độ rủi ro của chúng. Khi đó, nhà đầu tư biết mình đang mua gì để chọn sản phẩm phù hợp. Cơ quan quản lý cũng có thể đặt giới hạn đầu tư riêng cho từng loại tổ chức, tùy theo mục tiêu và mô hình hoạt động của họ.
Thứ ba, hoàn thiện hạ tầng hỗ trợ thị trường. Hạ tầng ở đây không chỉ là chính sách, mà còn gồm hệ thống thông tin và dữ liệu, xếp hạng tín nhiệm, định giá, đường cong lãi suất chuẩn, và đội ngũ môi giới, tư vấn tài chính chuyên nghiệp.
Các yếu tố này phải phát triển cùng nhau, vì chỉ cần thiếu một mắt xích là cả chuỗi bị nghẽn. Ví dụ, sau khủng hoảng trái phiếu 2022–2023, ngân hàng bị hạn chế làm dịch vụ quản lý tài sản bảo đảm cho trái phiếu (giữ và quản lý tài sản thế chấp thay mặt người mua trái phiếu). Điều này gây khó khăn cho nhiều đợt phát hành. Rất kịp thời, Luật Các tổ chức tín dụng sửa đổi vừa được Quốc hội thông qua đã gỡ vướng khi chính thức cho phép ngân hàng thương mại làm nghiệp vụ này.
Tôi hay hình dung thị trường vốn như một siêu thị. Một siêu thị hoàn chỉnh phải có người mua, người bán, hàng hóa được dán nhãn rõ ràng, thông tin minh bạch, và những bên trung gian đủ năng lực để kết nối mọi người. Ví dụ, một trái phiếu được giới thiệu là “trái phiếu xanh” thì phải có bên độc lập đánh giá xem nó thực sự đáp ứng tiêu chuẩn xanh nào, chứ không thể chỉ tin vào lời của doanh nghiệp phát hành hay đơn vị tư vấn.
Khi có đủ người mua dài hạn, hàng hóa phong phú và hệ thống hỗ trợ hoàn chỉnh, thị trường chứng khoán mới thực sự làm tốt vai trò huy động và phân bổ vốn, chứ không chỉ là nơi mua đi bán lại tài sản. Đó là nền tảng để thị trường vốn đóng góp nhiều hơn cho tăng trưởng bền vững của đất nước.