Hà Nội tăng tốc metro, 'đại phẫu' không gian đô thị

Mạnh mẽ triển khai sau nhiều năm ì ạch

Phải mất gần 15 năm để hoàn thiện và vận hành 2 tuyến đường sắt đô thị (metro ) Cát Linh - Hà Đông và đoạn trên cao Nhổn - ga Hà Nội . Tuy nhiên, hiện Hà Nội đã có cú "tăng tốc" ngoạn mục khi là địa phương đầu tiên của cả nước cùng lúc khởi công 5 tuyến metro mới với quy mô lên tới 1,3 triệu tỉ đồng (tương đương 50 tỉ USD). Những tuyến này nằm trong quy hoạch phát triển mạng lưới 18 tuyến đường sắt đô thị của Hà Nội, đóng vai trò hệ thống hạ tầng khung giữ vai trò dẫn dắt phát triển không gian đô thị. Liên danh nhà thầu gồm Công ty CP Vinhomes và Công ty CP Đầu tư và Phát triển Đường sắt cao tốc VinSpeed (thuộc Tập đoàn Vingroup) là tổng thầu EPC các dự án.

ẢNH: TUẤN MINH

Tại lễ khởi công, Chủ tịch UBND TP.Hà Nội Vũ Đại Thắng cho biết theo Quy hoạch tổng thể thủ đô tầm nhìn 100 năm, thành phố xác định phát triển theo mô hình đa cực, đa trung tâm, hình thành các cực tăng trưởng mới được kết nối bằng hệ thống hạ tầng hiện đại và đồng bộ. Trong đó, hệ thống đường sắt đô thị được xác định là hạ tầng khung chiến lược, giữ vai trò trục động lực của hệ thống giao thông công cộng hiện đại và là công cụ quan trọng để tổ chức lại không gian phát triển đô thị.

Trên thực tế, sau những băn khoăn ban đầu về vận hành và doanh thu, lợi nhuận, hệ thống metro Hà Nội với 2 tuyến đường sắt đô thị hiện hữu (Cát Linh - Hà Đông và Nhổn - ga Hà Nội ) đã vận hành trơn tru với sản lượng hành khách tăng nhanh chóng. Theo ông Lê Bằng An, Tổng giám đốc Hanoi Metro, năm 2025, sản lượng vận chuyển hành khách đạt hơn 20,68 triệu lượt hành khách, vượt 7,13% so với kế hoạch. Đặc biệt, doanh thu từ vé đạt trên 143 tỉ đồng, vượt 29,09% so với kế hoạch được giao, góp phần giảm trên 31 tỉ đồng trợ giá từ ngân sách…

Đây là cơ sở thực tế cho thấy hiệu quả và yêu cầu cấp bách phải tăng tốc mở rộng mạng lưới metro của thủ đô. Đồ án Quy hoạch tổng thể thủ đô tầm nhìn 100 năm được thông qua hồi đầu năm đã xác định mục tiêu 1.200 km metro toàn thành phố. Dù đây là quy hoạch xa, song những chuyển động nhanh chóng của Hà Nội trong năm nay cho thấy mục tiêu này hoàn toàn khả thi.

Metro đến đâu, đô thị phát triển đến đó

Đáng chú ý lần đầu tiên quy hoạch xác định metro không chỉ là phương tiện di chuyển công cộng, mà còn hoạch định lại không gian đô thị Hà Nội với mục tiêu: metro đến đâu, đô thị phát triển đến đó. Kinh nghiệm từ nhiều nước có mạng lưới metro phát triển vượt bậc như Nhật Bản, Hàn Quốc cho thấy các tuyến đường sắt không chỉ giải quyết bài toán giao thông mà còn thúc đẩy phát triển đô thị theo mô hình TOD - lấy hệ thống giao thông công cộng như metro , xe buýt nhanh BRT làm trung tâm. Sự phát triển đồng bộ của metro và chuỗi đô thị TOD dọc tuyến sẽ khai thác hiệu quả nguồn lực đất đai, tăng cường liên kết vùng và từng bước hiện thực hóa mô hình đô thị đa cực, đa trung tâm theo quy hoạch thủ đô.

Theo Ban Quản lý đường sắt đô thị Hà Nội (MRB), mỗi nhà ga không chỉ là điểm trung chuyển mà cần trở thành một trung tâm tích hợp, có khả năng thu hút dòng người, phát triển các khu văn phòng, khu dân cư chất lượng cao và hệ sinh thái dịch vụ đi kèm. TOD sẽ tạo nguồn thu và hỗ trợ vận hành hệ thống. Bên cạnh đó, để triển khai mô hình TOD đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa nhà nước với khu vực tư nhân, cùng chia sẻ nguồn lực và lợi ích. Nói cách khác, đang có sự đột phá dịch chuyển tư duy từ "xây metro để phục vụ đô thị" sang mô hình TOD "xây đô thị quanh metro ". Đây sẽ là nền tảng để hình thành cấu trúc đô thị đa trung tâm, giảm áp lực lên khu vực lõi trung tâm cũng như tạo không gian cho các cực tăng trưởng mới.

Theo PGS-TS Nguyễn Hồng Thái, Phó chủ tịch Hội Kinh tế Vận tải Đường sắt VN, metro không chỉ là một dự án giao thông mà còn là công cụ để tái cấu trúc không gian đô thị và định hình mô hình phát triển mới của thủ đô. Trong nhiều năm qua, khu vực nội đô lịch sử phải chịu áp lực rất lớn về dân số, giao thông, hạ tầng và môi trường. Thực tế Hà Nội đang triển khai hàng loạt dự án giãn dân, di dời các cơ sở giáo dục, y tế, sản xuất ra ngoài trung tâm. Việc đồng loạt khởi công 5 tuyến metro chính là cơ hội vàng để hiện thực hóa quá trình tái thiết không gian đô thị thủ đô khi metro không chỉ kéo giãn không gian đô thị mà còn phân bổ lại dân cư, việc làm và các hoạt động kinh tế.

Người dân sẽ chọn nơi ở gần ga

5 tuyến metro mới dự kiến hoàn thành vào năm 2030, kết nối đồng bộ với các tuyến số 3 và số 5 đang triển khai, từng bước hình thành mạng lưới giao thông công cộng liên thông trên toàn địa bàn thành phố. PGS-TS Nguyễn Hồng Thái nhìn nhận điều quan trọng nhất mà metro mang lại là sự thay đổi trong văn hóa giao thông và cách thức tổ chức không gian đô thị.

Hiện nay, người dân Hà Nội vẫn chủ yếu phụ thuộc vào xe máy và phương tiện cá nhân. Khi mạng lưới metro được hình thành đồng bộ và phát triển theo mô hình TOD, người dân sẽ từng bước chuyển sang mô hình di chuyển đa phương thức, trong đó metro đóng vai trò xương sống, kết nối với xe buýt, xe đạp công cộng, phương tiện trung chuyển và các hình thức giao thông chia sẻ khác.

"Các khu đô thị, trung tâm thương mại, văn phòng, dịch vụ cũng sẽ không xoay quanh vùng lõi trung tâm như hiện nay, mà phát triển xung quanh các nhà ga. Khi đó, người dân sẽ lựa chọn nơi ở, nơi làm việc và các hoạt động sinh hoạt dựa trên khả năng tiếp cận giao thông công cộng, tương tự như tại Tokyo, Seoul hay Singapore. Metro không chỉ thay đổi cách đi lại mà còn góp phần hình thành một lối sống đô thị hiện đại, xanh và bền vững hơn", PGS-TS Nguyễn Hồng Thái chia sẻ.

Mặt khác, giá trị lớn nhất của đường sắt đô thị nằm ở tính kết nối mạng lưới. Vì vậy, ông Thái cho rằng trong quá trình triển khai, cần rà soát lại quy hoạch để bổ sung các ga trung chuyển, hành lang kết nối giữa các tuyến, kể cả bằng không gian ngầm hoặc các phương thức trung chuyển nhanh. Bên cạnh đó, phải bảo đảm kết nối đồng bộ giữa metro với xe buýt, BRT, các bãi đỗ xe Park & Ride, xe đạp công cộng... Đồng thời, cần xây dựng hệ thống vé điện tử liên thông, nền tảng dữ liệu dùng chung và trung tâm điều hành tích hợp nhằm mang lại sự thuận tiện tối đa cho hành khách.

"Thành công của metro không nằm ở số kilomet đường ray được xây dựng, mà ở khả năng tạo ra mạng lưới kết nối liền mạch. Chỉ khi các tuyến metro vận hành như một "hệ tuần hoàn" thống nhất, Hà Nội mới có thể phát huy tối đa hiệu quả đầu tư, tạo động lực phát triển đô thị và từng bước hình thành một thủ đô văn minh, hiện đại, ngang tầm với các thành phố lớn trong khu vực và trên thế giới", PGS-TS Nguyễn Hồng Thái nhấn mạnh.