Hiểm họa từ video ngắn

Những hệ lụy âm thầm

Chỉ định xem vài đoạn clip trong lúc nghỉ trưa, trước khi ngủ hay khi chờ xe, nhưng không ít người trẻ giật mình nhận ra hàng chục phút, thậm chí cả giờ đã trôi qua. Hết TikTok lại đến Facebook Reels, YouTube Shorts; hết một đoạn clip vài chục giây, màn hình lập tức xuất hiện nội dung tiếp theo. Thói quen lướt một chút cho vui đang dần trở thành một phần gần như mặc định trong thời gian sử dụng điện thoại của nhiều bạn trẻ. Không khó bắt gặp cảnh sinh viên vừa ăn vừa lướt video, ngồi trên xe buýt cũng cầm điện thoại xem clip, hay đang học được vài phút lại mở mạng xã hội "kiểm tra một chút".

Chia sẻ với PV trong gương mặt sưng húp, chị H.T.N, 35 tuổi, một nhân viên công ty phân phối mỹ phẩm tại P.An Khánh (TP.HCM), cho biết tối hôm trước đã cãi nhau với chồng vì chị mải mê lướt điện thoại để xem video ngắn trên nền tảng mạng xã hội . "Chồng tôi nói rằng cả ngày vợ chồng không gặp mặt nhau, tối đến chỉ trò chuyện với nhau ngắn ngủi thì tôi lại cứ cắm mặt xem video trên điện thoại. Tôi cãi rằng ngồi với nhau thì có chuyện gì đâu để nói, nên cứ tiếp tục xem. Chồng tôi thì nói rằng tôi nghiện mạng xã hội . Vậy là chiến tranh xảy ra", chị H.T.N kể.

ẢNH: QUANG THUẦN

"Nghiện" lướt video ngắn , có lẽ không ai cho rằng mình là nạn nhân, nhưng nếu tự xét lại, nhiều người chắc hẳn phải giật mình khi mất thời gian quá nhiều cho chiếc điện thoại. Và không chỉ giới trẻ mới nghiện. Anh D.A.H, 45 tuổi, nhân viên một công ty truyền thông tại P.Xuân Hòa (TP.HCM), đúc kết: "Tôi từng tốn nhiều thời gian cho việc lướt TikTok , Facebook . Có khi tôi nghĩ rằng nó mang tính giải trí khá nhanh, nhưng suy nghĩ lại thì thấy ảnh hưởng âm thầm nhưng nghiêm trọng. Một giai điệu dù chỉ vài giây cứ lặp đi lặp lại, tạo thành sự ám ảnh đến trong giấc ngủ. Có những lúc tôi nhắm mắt mà vẫn cứ nghe giai điệu đó vang trong đầu. Thậm chí hành vi quẹt ngón tay để cuộn qua video trên điện thoại trở thành thói quen. Nhiều lúc tôi ngủ gục mà ngón tay vẫn quẹt trên màn hình".

Nói về cơ chế gây nghiện của video clip ngắn, TS-BS Nguyễn Minh Tuấn Việt, Trung tâm Sinh học thần kinh F.M Kirby (Đại học y Harvard), chia sẻ: Video ngắn không hoàn toàn có hại, vấn đề nằm ở việc xem liên tục trong thời gian dài và khó chủ động dừng lại. Một phân tích gộp (Meta analysis) tổng hợp 71 nghiên cứu với gần 100.000 người cho thấy sử dụng video ngắn nhiều có liên quan đến khả năng nhận thức kém hơn, rõ nhất ở sự chú ý và khả năng kiểm soát hành vi.

Các video thay đổi nhanh, liên tục mang đến nội dung mới khiến não quen với kích thích tức thời. Khi đó, người xem có thể thấy những việc cần tập trung lâu như đọc sách, học bài hoặc nghe giảng trở nên chậm và chán. Việc chuyển liên tục từ video này sang video khác cũng khiến thông tin chưa kịp được xử lý sâu. Vì vậy, chúng ta có thể xem rất nhiều nhưng nhớ lại rất ít.

Thạc sĩ Lê Anh Tú, giảng viên Quan hệ công chúng - Truyền thông, Trường ĐH Kinh tế - Tài chính TP.HCM (UEF), phân tích: Video ngắn đã phát triển mạnh khoảng 5 - 7 năm trở lại đây và đến nay vẫn là một trong những định dạng được người dùng ưa chuộng. Đáng chú ý, hiện tượng này không còn giới hạn ở người trẻ mà đang bao phủ thời gian sử dụng thiết bị di động của nhiều nhóm tuổi. Sức hút của video ngắn trước hết nằm ở đặc tính nhanh, nhẹ và dễ tiếp nhận. Một video giải trí chỉ cần vài giây để hiểu trong khi một bài viết dài, một vấn đề cần phân tích hay nội dung chuyên sâu buộc người đọc phải dành thời gian và tư duy. Khi người dùng đã xem một loại nội dung, thuật toán tiếp tục đề xuất thêm những clip tương tự, tạo thành vòng lặp xem hết video này đến video khác. Chính cơ chế này khiến việc dừng lại trở nên khó hơn so với những hình thức nội dung truyền thống. Người dùng không phải chủ động tìm kiếm clip tiếp theo, nền tảng đã chuẩn bị sẵn một chuỗi nội dung gần như vô tận để giữ họ trên màn hình.

Ông Ngô Minh Hiếu (Hiếu PC), chuyên gia an ninh mạng, cũng thừa nhận: Vấn đề không nằm ở bản thân video ngắn , mà ở cách chúng được sản xuất hàng loạt và thuật toán giữ người xem liên tục. Với trí tuệ nhân tạo (AI), chi phí tạo nội dung giảm mạnh, một người có thể tạo hàng trăm video giật gân, sai lệch hoặc giả như thật trong thời gian rất ngắn. Nghiên cứu tổng hợp năm 2026 trên gần 47.000 người trẻ cho thấy việc xem video ngắn quá mức có mối liên hệ với giảm khả năng tập trung, tự kiểm soát, trí nhớ làm việc và gia tăng các biểu hiện sử dụng mang tính nghiện.

"Việc nghiện video clip ngắn có thể ảnh hưởng đến giáo dục năng lực truyền thông, tư duy phản biện và khả năng nhận diện nội dung AI cho người trẻ", ông Ngô Minh Hiếu nhấn mạnh.

Hiểm họa cho giới trẻ

Một phân tích gộp công bố trên Psychological Bulletin năm 2025, tổng hợp 71 nghiên cứu với 98.299 người, cho thấy mức độ sử dụng video ngắn cao hơn có liên quan với kết quả nhận thức kém hơn. Mối liên hệ rõ nhất được ghi nhận ở khả năng chú ý và kiểm soát ức chế - tức khả năng kiềm chế phản ứng, chống lại sự xao nhãng và duy trì hành vi có mục tiêu. Kết quả này xuất hiện ở cả người trẻ và người trưởng thành, trên nhiều nền tảng video ngắn khác nhau.

Nói về sự nguy hiểm của video ngắn đang ngày càng phổ biến trên không gian mạng, TS-BS Nguyễn Minh Tuấn Việt cho biết: Não bộ của trẻ em và thanh thiếu niên vẫn đang hoàn thiện, nhất là những chức năng liên quan đến tập trung, lập kế hoạch và kiểm soát hành vi. Vì vậy, các em dễ bị cuốn vào cơ chế lướt vô tận, tự động phát và liên tục đề xuất nội dung mới. Một tổng quan về video ngắn ở người trẻ ghi nhận việc sử dụng nhiều có liên quan đến khó khăn về chú ý, trí nhớ làm việc, khả năng tự điều chỉnh và sức khỏe tinh thần. Ở trẻ nhỏ, màn hình còn có thể lấy mất thời gian dành cho trò chuyện, vận động, vui chơi và ngủ. Đây đều là những hoạt động rất quan trọng đối với sự phát triển ngôn ngữ, nhận thức và kỹ năng xã hội.

Ở góc độ nội dung truyền tải của video ngắn , ông Võ Đỗ Thắng, Giám đốc Trung tâm đào tạo an ninh mạng Athena, phân tích: Do đặc tính thời lượng ngắn, những người làm video dạng này thường tạo ra các câu chuyện kinh dị, những câu chuyện gây sốc, những nội dung bất thường hoặc có tính chất phản xã hội cao. Hiện nay có rất nhiều người làm TikTok er hoặc YouTuber bất chấp để nổi tiếng bằng cách tạo ra những nội dung gây ảnh hưởng tiêu cực đến xã hội. Có những nội dung tác động rất lớn đến cộng đồng, chẳng hạn như việc thần tượng hóa hoặc chạy theo những hình mẫu "giang hồ mạng". Từ đó hình thành một suy nghĩ sai lệch rằng nếu không gây sốc thì không thể thành công; nếu chỉ làm những việc bình thường thì sẽ không được chú ý... Trong khi thực tế, thành công là cả một quá trình làm việc lâu dài và kiên trì thì mới có kết quả. Nhưng nhiều bạn trẻ lại không nghĩ như vậy. Các bạn muốn thành công bằng cách tạo ra những nội dung gây sốc, những nội dung phản cảm để thu hút sự chú ý. Đó là điều rất nguy hiểm.

"Thực tế, video ngắn có nội dung tích cực, liều lượng vừa phải và sử dụng có kiểm soát của người dùng lại là một phương thức chuyển tải thông tin cần thiết và có giá trị nhất định. Tuy nhiên, công tác kiểm soát nội dung trên các nền tảng mạng hiện vẫn còn nhiều lỗ hổng, vô tình tạo điều kiện cho lượng lớn video nhảm nhí, tiêu cực lan truyền, thậm chí bị lợi dụng để bôi nhọ, xúc phạm cá nhân, tổ chức và kích động bạo lực", ông Võ Đỗ Thắng nhận xét.

Ngăn giới trẻ nghiện video clip ngắn bằng cách nào?

Đứng trước nguy cơ thói quen xem video clip ngắn, lướt điện thoại đu trend, săn xu hướng trên mạng đang lan rộng, TS-BS Nguyễn Minh Tuấn Việt cảnh báo nghiện video ngắn , tiếp cận với những nội dung độc hại không còn là nguy cơ mà trở thành hiện hữu với tỷ lệ sử dụng YouTube, Facebook , TikTok , Threads… rất cao. Đối với lớp trẻ, gia đình đóng vai trò quan trọng. Sự làm gương của người lớn, gắn bó tương tác với con nhiều hơn và hạn chế sử dụng mạng xã hội . Gia đình nên thống nhất một số nguyên tắc đơn giản: không dùng điện thoại trong bữa ăn và khi học; ngừng xem trước giờ ngủ khoảng một giờ; không để thiết bị trong phòng ngủ; tắt tự động phát và thông báo không cần thiết. Cha mẹ cũng cần làm gương, điều tiết thời gian trên mạng xã hội , xây dựng thói quen lành mạnh khác như đọc sách, hoạt động cộng đồng, tập thể dục, chơi thể thao...

Ông Ngô Minh Hiếu thì cho rằng giải pháp không nên chỉ là cấm video ngắn , nền tảng cần hạn chế các cơ chế gây cuốn liên tục đối với trẻ em, tăng kiểm soát nội dung độc hại và minh bạch nội dung do AI tạo. Nhà sản xuất phải phân loại, gắn nhãn và chịu trách nhiệm về nội dung; còn gia đình, nhà trường cần dạy trẻ cách kiểm chứng thông tin, kiểm soát thời gian sử dụng và chủ động thoát khỏi thuật toán đề xuất, mục đích để tránh những video ngắn độc hại, tránh những hệ lụy về dài lâu.

Theo các chuyên gia, chúng ta có thể tham khảo mô hình quản lý không gian mạng tại Trung Quốc hiện nay. Là một trong những quốc gia triển khai sớm các biện pháp bảo vệ trẻ em trước việc sử dụng internet quá mức, từ chế độ dành cho thanh thiếu niên trên các nền tảng video, Trung Quốc từng bước phát triển thành một hệ thống được gọi là "Minor Mode", chế độ dành cho người chưa thành niên, được triển khai đồng bộ trên điện thoại, ứng dụng và kho ứng dụng. Khi được kích hoạt, phụ huynh có thể thiết lập độ tuổi của trẻ, quản lý thời gian sử dụng, ứng dụng được phép truy cập, nội dung được xem và khung giờ sử dụng…

Với trẻ dưới 16 tuổi, thời gian sử dụng internet trong chế độ dành cho người chưa thành niên được thiết kế theo hướng không quá 1 giờ mỗi ngày; nhóm 16 - 17 tuổi có mức giới hạn cao hơn. Hệ thống cũng có cơ chế nhắc người dùng nghỉ sau một khoảng thời gian sử dụng liên tục. Đặc biệt, khung giờ ban đêm được kiểm soát. Từ 22 giờ đến 6 giờ sáng hôm sau, hệ thống mặc định không cung cấp các dịch vụ internet thông thường cho trẻ trong chế độ này, ngoại trừ một số chức năng thiết yếu như điện thoại, tin nhắn, định vị hoặc các ứng dụng giáo dục.

Điều đáng chú ý là trẻ không được tự ý tắt chế độ bảo vệ. Việc thoát khỏi chế độ dành cho người chưa thành niên phải được xác thực bằng phương thức do phụ huynh thiết lập. Các nền tảng được yêu cầu xây dựng những "kho nội dung" phù hợp với từng nhóm tuổi. Nội dung được ưu tiên là giáo dục, khoa học, kỹ năng sống, kiến thức phổ thông và những nội dung phù hợp với sự phát triển của trẻ. Đáng chú ý hơn, Trung Quốc đang bắt đầu mở rộng trách nhiệm sang chính các nền tảng công nghệ và hệ thống thuật toán.

Trong dự thảo đang được xây dựng, Trung Quốc đề xuất yêu cầu các nền tảng không được thiết lập những cơ chế thuật toán có khả năng dẫn dụ trẻ vị thành niên hình thành sự phụ thuộc, nghiện hoặc tiêu dùng quá mức. Các yếu tố như thuật toán đề xuất, nội dung cá nhân hóa, thiết kế liên tục cung cấp video mới và những cơ chế khiến người dùng khó dừng lại đang trở thành đối tượng quản lý. Dự thảo cũng mở rộng trách nhiệm sang nhà sản xuất thiết bị thông minh và các kho ứng dụng, yêu cầu hỗ trợ chế độ dành cho người chưa thành niên, quản lý thời gian, nội dung và khả năng chống việc trẻ tìm cách vượt qua các giới hạn.

Tổ chức Y tế thế giới (WHO) nhấn mạnh việc bảo vệ trẻ em trên môi trường số cần sự tham gia của nhiều bên. Gia đình có vai trò xây dựng thói quen sử dụng công nghệ lành mạnh. Nhà trường cần trang bị cho học sinh kỹ năng số và khả năng nhận biết những nguy cơ trên môi trường mạng. Ngành y tế cần quan tâm hơn đến tác động của môi trường số đối với sức khỏe tâm thần. Nhưng một mắt xích đặc biệt quan trọng là các doanh nghiệp công nghệ.

Theo WHO, các nền tảng cần được thiết kế sao cho giảm nguy cơ gây nghiện hoặc sử dụng cưỡng bức. Những tính năng như cuộn vô hạn, tự động phát video, thông báo liên tục hoặc thuật toán liên tục đưa ra nội dung phù hợp với sở thích của người dùng cần được xem xét dưới góc độ sức khỏe và phúc lợi của trẻ.