Không phải dầu hay khí đốt, một loại năng lượng khác của Nga đang khiến EU 'lạnh sống lưng'

Gần 4 năm sau khi Nga mở chiến dịch quân sự đặc biệt tại Ukraine, châu Âu đã cắt giảm phụ thuộc vào uranium Nga. Song, nước này vẫn chiếm gần 1/4 nhu cầu của lục địa, bởi giá rẻ khiến nhiên liệu của Nga hấp dẫn với các nhà máy điện hạt nhân.

Urenco và Orano, hai nhà sản xuất uranium hàng đầu phương Tây, đang mở rộng năng lực làm giàu uranium, trong bối cảnh xu hướng sử dụng năng lượng ít carbon trở lại, thúc đẩy nhu cầu hạt nhân tăng mạnh ở Bắc Mỹ và châu Âu. Dẫu vậy, phần lớn công suất làm giàu mới đã bị các công ty Mỹ đặt mua trước khi lệnh cấm hoàn toàn nhập uranium Nga có hiệu lực vào năm 2028, theo CEO của Orano, Nicolas Maes.

Nếu châu Âu không có kế hoạch rõ ràng để ngừng nhập khẩu, các công ty Urenco và Orano cảnh báo lục địa này có thể tiếp tục lệ thuộc vào nhiên liệu của Nga trong nhiều thập kỷ tới, đặt châu Âu vào thế phụ thuộc chiến lược vào Moscow và Tổng thống Vladimir Putin.

Nga từ lâu là nhà cung cấp uranium đã được làm giàu lớn nhất thế giới, với công ty hạt nhân quốc doanh Rosatom kiểm soát khoảng 44% công suất làm giàu hàng năm, theo số liệu của Hiệp hội Năng lượng Nguyên tử Thế giới.

CEO của Urenco, Boris Schucht, nói rằng Moskva đã sử dụng hoạt động làm giàu uranium “như một công cụ địa chính trị”, tương tự cách Trung Quốc từng kiểm soát nguồn cung đất hiếm mà châu Âu phụ thuộc.

Uranium làm giàu được sản xuất bằng cách tinh chế quặng uranium, biến nó thành khí và xử lý để tăng hàm lượng đồng vị U-235, phần cần thiết trong nhiên liệu cho lò phản ứng hạt nhân.

Maes cho biết châu Âu “không thực sự có khung pháp lý” như ở Mỹ, nơi chính quyền cựu Tổng thống Joe Biden cấm nhập uranium Nga từ năm 2024, với các giấy phép miễn trừ có hiệu lực tới 2028.

Hồi tháng 5, Ủy ban châu Âu (EC) từng tuyên bố rằng sẽ đề xuất cấm nhiên liệu hạt nhân và công nghệ của Nga như một phần nhằm giảm phụ thuộc năng lượng, nhưng kế hoạch này đã bị trì hoãn do chính trị nội bộ.

Một số nước lo ngại đề xuất này sẽ khiến Hungary và Slovakia, hai nước từng phản đối lệnh cấm khí đốt Nga và đang xây dựng nhà máy điện hạt nhân do Rosatom thiết kế, càng phản đối mạnh mẽ hơn. Một số nước khác do hy vọng có thể đạt được thỏa thuận hòa bình với Ukraine nên cũng do dự.

Thiếu chính sách rõ ràng đã khiến các nước có đội tàu hạt nhân đi theo nhiều hướng khác nhau. Thụy Điển đã hoàn toàn từ bỏ uranium Nga, trong khi nhiều nước khác vẫn nhập gần mức trước năm 2022.

Hungary đang xây dựng nhà máy mới do Rosatom thiết kế và cùng với Slovakia, Cộng hòa Séc đã tích trữ thanh nhiên liệu uranium Nga trong những năm gần đây để đảm bảo nguồn cung cho các lò phản ứng thiết kế kiểu Liên Xô, vốn chủ yếu dùng nhiên liệu Nga.

Năm 2024, châu Âu nhập khoảng 23% nhu cầu uranium đã làm giàu từ Nga, tương đương 2,5 triệu SWU, đơn vị đo công suất làm giàu uranium trong ngành.

Theo Ben McWilliams, chuyên gia tại viện nghiên cứu Bruegel ở Brussels, sự phụ thuộc vào Nga là điều rõ ràng. Ông cho biết đây là dòng chảy thương mại khá lớn, không thể chỉ ra thị trường rồi tìm nhà cung cấp khác nga y lập tức vì mất thời gian để xây dựng năng lực mới.

Cả Urenco và Orano đều đang tăng công suất làm giàu tại châu Âu. Tại cơ sở Tricastin ở miền Nam nước Pháp, Orano đang đầu tư 1,7 tỷ euro để tăng năng lực khoảng 30%, trong đó 400 triệu euro được Ngân hàng Đầu tư Châu Âu hỗ trợ. Tại đây, uranium hexafluoride được đưa vào các máy ly tâm quay tốc độ cao để tách uranium 238 nặng hơn khỏi đồng vị nhẹ U-235.

Urenco cũng mở rộng cơ sở ở Hà Lan và cho biết với các dự án đang cam kết và dự trữ hiện có, cả châu Âu và Mỹ có thể tự đáp ứng mà không cần nhập khẩu từ Nga. Orano cũng nhận 900 triệu euro từ Bộ Năng lượng Mỹ trong tháng 1 để hỗ trợ xây dựng nhà máy làm giàu 5 tỷ euro tại Tennessee, dự kiến hoạt động vào năm 2032.

Tuy nhiên, việc mở rộng này mất nhiều thời gian, cả hai công ty dự kiến thêm khoảng 5 triệu SWU công suất mới sẽ chỉ có sau năm 2032.

Ở Mỹ, lượng uranium làm giàu nhập từ Nga là khoảng 3 triệu SWU, chiếm khoảng 1/4 tổng lượng nhập khẩu. Con số này được dự báo giảm khi lệnh cấm của Biden có hiệu lực. Tuy nhiên, các công ty nhiên liệu hạt nhân vẫn ngần ngại đầu tư lớn nếu không có khách hàng ổn định, bởi sau làn sóng đầu tư trước đây bị cắt ngắn do thảm họa Fukushima năm 2011 và sau đó là thời kỳ bùng nổ khí đá phiến.

Tuy nhiên, việc cắt Nga ra khỏi chuỗi cung ứng uranium trên quy mô lớn sẽ không dễ dàng. Một lượng lớn uranium khai thác từ Kazakhstan, nước sản xuất uranium lớn nhất thế giới, vẫn chảy vào Nga và Trung Quốc, trong khi việc đưa mỏ mới vào hoạt động mất nhiều năm.

Hơn nữa, Nga vẫn đóng vai trò lớn là chi phí thấp. Các nhà vận hành lò phản ứng vẫn đặt câu hỏi về khả năng “quay lại bình thường” với nguồn cung Nga nếu một thỏa thuận hòa bình được ký kết, khiến họ chần chừ ký hợp đồng dài hạn với Orano và Urenco dù giá của họ cao hơn hợp đồng Nga.

Theo FT