Khủng hoảng bao trùm nước láng giềng Nga, được xếp hạng quốc gia hạnh phúc nhất thế giới 9 năm liên tiếp

Không khí bất an đang bao trùm Phần Lan, quốc gia đã được xếp hạng hạnh phúc nhất thế giới trong 9 năm liên tiếp. Một mùa đông lạnh hơn bình thường đang đến gần, cùng với đó là chính sách thắt lưng buộc bụng khắc nghiệt nhất trong nhiều năm.

Với cuộc bầu cử dự kiến diễn ra vào tháng 4, vấn đề tranh luận không còn là cắt giảm bao nhiêu, mà là mảng dịch vụ, phúc lợi và lương hưu nào sẽ chịu ảnh hưởng nặng nề nhất.

Mức nợ và thâm hụt ngân sách của Phần Lan đang ở mức tồi tệ nhất kể từ những năm 1990, khi cuộc khủng hoảng ngân hàng và sự sụp đổ của Liên Xô – một đối tác xuất khẩu quan trọng – đẩy quốc gia Bắc Âu này vào cuộc Đại suy thoái của riêng mình.

Nợ tăng mạnh

Tháng trước, cơ quan thống kê quốc gia của Phần Lan xác nhận rằng nợ quốc gia đã đạt 90,3% tổng sản phẩm quốc nội (GDP) trong quý 2. Trước đại dịch, con số này vào khoảng 65%.

Những rắc rối ở phía đông, một lần nữa, là một phần nguyên nhân. Phần Lan đã tăng mạnh chi tiêu quốc phòng sau khi gia nhập NATO năm 2023 - 1 năm sau cuộc xung đột Nga-Ukraine. Nước này, vốn từng phụ thuộc vào Moscow để đáp ứng khoảng 1/3 nhu cầu năng lượng, cũng phải đối mặt với chi phí cao hơn nhiều khi chuyển sang các nhà cung cấp khác.

Chính phủ Phần Lan đã chi nhiều hơn thu kể từ cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu năm 2008/2009, một phần do dân số già hóa và tăng trưởng kinh tế trì trệ. Tháng trước, Bộ Tài chính dự báo thâm hụt ngân sách sẽ đạt 4,2% GDP vào năm 2026.

Thâm hụt ngày càng tăng

Brussels đã gia tăng áp lực lên Phần Lan để giảm thâm hụt ngân sách, vì các quy định của Liên minh châu Âu (EU) yêu cầu các quốc gia thành viên phải duy trì mức thâm hụt dưới 3% GDP. Vào tháng 1, Hội đồng châu Âu đã mở thủ tục xử lý thâm hụt ngân sách quá mức và cho Phần Lan thời hạn đến cuối năm 2028 để đạt được mục tiêu mong muốn.

Chính phủ của Thủ tướng Petteri Orpo, nhậm chức vào tháng 6/2023, cho biết sẽ đặt mục tiêu tiết kiệm khoảng 9 tỷ euro (10,1 tỷ USD) trong nhiệm kỳ quốc hội này. Nhưng các nhà kinh tế cảnh báo rằng bất cứ ai thắng cử trong cuộc bầu cử tiếp theo cũng sẽ phải cắt giảm chi tiêu sâu hơn nhiều.

"Số tiền cắt giảm ước tính hiện tại dao động từ 8 – 11 tỷ euro", Jarkko Kivisto, cố vấn chính sách tiền tệ và nghiên cứu của Ngân hàng Trung ương Phần Lan, nói với DW.

Đầu năm nay, hầu hết các đảng chính trị đều nhất trí ủng hộ cơ chế "phanh nợ", theo đó chính phủ tiếp theo cam kết giảm thâm hụt ngân sách quốc gia xuống khoảng 2% GDP vào năm 2031.

Cho đến nay, Liên minh Quốc gia trung hữu của Thủ tướng Orpo là đảng duy nhất hứa hẹn cắt giảm thêm 9 tỷ euro nếu ông thắng cử nhiệm kỳ thứ hai. Bên cạnh cắt giảm ngân sách y tế, chăm sóc xã hội và phúc lợi, ông Orpo cũng nhắm tới lương hưu tại nơi làm việc.

Trong khi đảng Dân chủ Xã hội có kế hoạch chia các cải cách thành hai phần: cắt giảm chi tiêu và tăng thuế, thì ông Orpo lại dự định đạt được mục tiêu của mình mà không cần tăng thuế – điều đó có nghĩa là các dịch vụ công sẽ phải gánh chịu hậu quả nặng nề hơn.

Tuy nhiên, Kivisto cảnh báo: "Thâm hụt ngân sách quá lớn nên cần một gói giải pháp bao gồm tăng thuế và cắt giảm chi tiêu".

Mặc dù tỷ lệ người có nguy cơ nghèo ở Phần Lan thấp hơn mức trung bình của EU, nhưng tỷ lệ thất nghiệp lại cao hơn bất kỳ quốc gia nào khác trong khối. Theo Eurostat, cơ quan thống kê của khối, vào tháng 8, tổng số người thất nghiệp ở Phần Lan đạt 10,3%, tương đương gần 300.000 người. Tỷ lệ thất nghiệp trong giới trẻ là 23,3%, so với mức trung bình 15,4% của EU.

Trong bối cảnh chi tiêu hộ gia đình đã giảm, Lauri Holappa, giám đốc Trung tâm Phân tích Kinh tế Mới của Phần Lan, cảnh báo rằng một đợt thắt lưng buộc bụng mới sẽ giáng một đòn mạnh vào nền kinh tế trong nước.

"Hơn 1/4 dân số làm việc trong khu vực công, vì vậy nếu những người lao động đó đối mặt với nguy cơ bị sa thải, tỷ lệ tiết kiệm sẽ tăng lên và chi tiêu cá nhân sẽ giảm trở lại", Holappa nói.

Những áp lực liên tiếp từ đại dịch COVID-19, lãi suất cao hơn và tác động tài chính toàn cầu của 2 cuộc xung đột Ukraine-Nga cùng Mỹ-Iran đã cản trở nỗ lực thu hẹp khoảng cách ngày càng lớn giữa thu nhập và nợ vay. Đề xuất ngân sách năm 2027 vẫn dự kiến thâm hụt chi tiêu ở mức 12,4 tỷ euro.

Do giá dầu duy trì ở mức gần 100 USD/thùng, chính phủ cho đến nay vẫn chưa tăng trợ cấp nhiên liệu. Ngân hàng Phần Lan ghi nhận chi phí năng lượng nhập khẩu tăng 50% trong những tháng đầu của cuộc chiến Iran.

Mặc dù việc Phần Lan chuyển đổi sang năng lượng tái tạo, cùng với việc khánh thành nhà máy điện hạt nhân Olkiluoto 3/2023, đã giúp tránh được một cuộc khủng hoảng năng lượng tồi tệ hơn, nhưng ngân hàng trung ương đã cảnh báo rằng giá dầu và khí đốt duy trì ở mức cao sẽ khiến "tăng trưởng kinh tế chậm hơn và lạm phát cao hơn" vào năm tới.

Một điểm tích cực khác là, một số lĩnh vực xuất khẩu của Phần Lan đang bùng nổ, nhờ vào các đơn đặt hàng mạnh mẽ trong ngành kim loại và đóng tàu.

"Có khả năng ngành xuất khẩu có thể giúp chúng ta thoát khỏi cuộc suy thoái này", ông Holappa nói, miễn là nhu cầu từ phần còn lại của châu Âu vẫn mạnh mẽ.

Thời gian để cải cách

Bất chấp nhiều trở ngại trong việc giảm thâm hụt ngân sách, phản ứng của thị trường đối với những khó khăn về nợ của Phần Lan cho đến nay vẫn khá im ắng. Các cơ quan xếp hạng tín nhiệm vẫn giữ triển vọng ổn định cho quốc gia này, ngoại trừ S&P khi cơ quan này xếp hạng triển vọng tiêu cực vào tháng 4 mà không hạ bậc xếp hạng.

Ngày 6/10, mức phí bảo hiểm mà chính phủ Phần Lan phải trả so với Đức để vay nợ trong 10 năm là 38 điểm cơ bản. Con số này thấp hơn so với 128 điểm cơ bản của Pháp và 107 điểm cơ bản của Ý. Nói cách khác, các nhà đầu tư vẫn coi nợ của Phần Lan là một trong những loại nợ an toàn nhất ở châu Âu.

Điều đó có nghĩa là, miễn là cú sốc tiếp theo không phải là một đợt tăng giá dầu kéo dài khác, một sự leo thang mới từ Nga, hay là một cuộc khủng hoảng nợ trên toàn châu Âu tập trung vào Pháp.

Tháng 3 năm sau, Phần Lan vẫn có thể được vinh danh là quốc gia hạnh phúc nhất hành tinh năm thứ 10 liên tiếp. Nhưng không ai biết nụ cười ấy sẽ kéo dài bao lâu, khi mà khoản nợ từ nhiều thập kỷ vay mượn sẽ đến hạn thanh toán chỉ một tháng sau đó.

Theo DW, FT