LTS: Theo số liệu của Cục Thống kê (Bộ Tài chính), tính chung 5 tháng đầu năm 2026, cán cân thương mại hàng hóa Việt Nam nhập siêu 13,80 tỷ USD (cùng kỳ năm trước xuất siêu 5,1 tỷ USD). Trong đó, khu vực kinh tế trong nước nhập siêu 20,76 tỷ USD; khu vực có vốn đầu tư nước ngoài (kể cả dầu thô) xuất siêu 6,96 tỷ USD. Trong bối cảnh nhập siêu tăng mạnh, TS. Cấn Văn Lực và Nhóm tác giả Viện nghiên cứu kinh tế BIDV vừa công bố bài phân tích về bức tranh xuất nhập khẩu của Việt Nam trong 5 tháng đầu năm 2026. Chúng tôi xin đăng tải nguyên văn báo cáo để quý độc giả tiện theo dõi.
Vì sao nhập siêu hàng hóa tăng mạnh (chưa kể nhập siêu dịch vụ khoảng gần 3 tỷ USD) trong 5 tháng 2026?
3 lý do chính:
(i) DN tăng nhập hàng để tích trữ nguyên nhiên liệu đầu vào trong bối cảnh rủi ro gia tăng, nên nhập khẩu tăng cao hơn nhiều (tăng 30% so cùng kỳ) so với xuất khẩu hàng hóa (tăng 19,5% so cùng kỳ);
(ii) nhiều mặt hàng nhập khẩu bị tăng giá (nhất là giá năng lượng, phân bón, linh kiện điện tử - điện máy, trang thiết bị sản xuất….);
(iii) cấu trúc nền kinh tế và năng lực khối DN trong nước, khi XK vẫn chủ yếu dựa vào khối DN FDI (chiếm đến 80% kim ngạch XK hàng hóa, 72% kim ngạch NK hàng hóa trong 5T.2026) và khu vực FDI này luôn có tăng trưởng XNK cao hơn khu vực DN trong nước và luôn xuất siêu trong khi DN trong nước luôn nhập siêu (trong 5T.2026, khối doanh nghiệp FDI xuất siêu gần 7 tỷ USD (kể cả dầu thô) trong khi DN trong nước nhập siêu 20,8 tỷ USD; đặt ra yêu cầu cấp thiết khối DN trong nước cần quyết tâm nâng cao năng lực, tận dụng tốt hơn các FTA và tăng sức chống chịu, tăng tỷ lệ nội địa hóa …v.v.
Dự báo hiện tượng nhập siêu này sẽ giảm đi khi hai nguyên nhân đầu dịu bớt; tức là việc doanh nghiệp tăng nhập khẩu hàng sẽ bớt đi khi chiến sự tại Iran giảm bớt căng thẳng, eo biển Hormuz dần được giải tỏa; và theo đó giá hàng nhập khẩu cũng bớt tăng. Với nguyên nhân thứ ba (cấu trúc của nền kinh tế và năng lực nội tại của doanh nghiệp trong nước) thì cần thời gian và giải pháp tổng thể như kiến nghị dưới đây.
Nhập siêu tăng sẽ có tác động ra sao?
Về tác động của việc nhập siêu tăng , việc này cũng có tác động nhất định đối với cán cân ngoại tệ và tỷ giá, nhưng không nhiều. Trong 5 tháng đấu năm, tỷ giá liên ngân hàng chỉ tăng 0,06% so đầu năm (thấp hơn nhiều mức tăng 2,1% cùng kỳ 2025) do: (i) cân đối ngoại tệ được hỗ trợ bởi chênh lệch lãi suất VND-USD ở mức khá cao, khiến dòng vốn ngoại tệ chảy ra ngoài ít hơn; (ii) giá vàng giảm, góp phần giảm tình trạng buôn lậu vàng; (iii) dòng vốn FDI giải ngân, kiều hối và du lịch quốc tế tăng tích cực, qua đó giúp tỷ giá USD/VND vận động trong biên độ kiểm soát, dù nhập siêu hàng hóa và dịch vụ ở mức cao và dự trữ ngoại hối cải thiện không nhiều.
Dự báo đến hết năm 2026 , tỷ giá USD/VND có thể chỉ tăng 1-2% nhờ các điều kiện thuận lợi như trên tiếp tục duy trì, thậm chí tốt hơn (khi nhập siêu giảm như đã phân tích ở trên, dự báo nhập siêu sẽ giảm mạnh, thậm chí cả năm 2026 có thể xuất siêu hàng hóa khoảng 2-4 tỷ USD ) và dòng vốn đầu tư gián tiếp có thể cải thiện hơn khi TTCK Việt Nam chính thức được FTSE Russell nâng hạng lên thị trường mới nổi thứ cấp vào tháng 9/2026.
Các giải pháp giảm nhập siêu , duy trì xuất siêu
Về giải pháp lâu dài đối với việc giảm nhập siêu , duy trì xuất siêu; ở góc độ vĩ mô , Việt Nam cần:
(i) giữ vững mặt trận xuất khẩu , giảm bớt nhập siêu dịch vụ (khoảng 10,2 tỷ USD năm 2025 và gần 3 tỷ USD trong 5T.2026, nhất là 2 lĩnh vực logistics và du lịch);
(ii) Chính phủ sớm ban hành Chiến lược hoặc đề án đảm bảo an ninh năng lượng theo tinh thần Nghị quyết 70-NQ/TW; cập nhật Quy hoạch điện VIII điều chỉnh; hoàn thiện khung pháp lý kinh doanh xăng dầu; phát triển hệ thống dự trữ năng lượng, nâng năng lực dự trữ lên 2-3 tháng và tiến tới 3-4 tháng theo chuẩn khu vực (qua đó, giảm dần nhu cầu nhập khẩu năng lượng, nhất là thời điểm cấp bách, khó khăn);
(iii) sớm ban hành chính sách thu hút FDI trong bối cảnh mới, nhất là trong các lĩnh vực công nghệ cao, lan tỏa, tăng trách nhiệm kết nối với DN trong nước và chuyên giao công nghệ, quản trị…;
(iv) xây dựng Đề án nâng cao năng lực tự chủ, tỷ lệ nội địa hóa và sức chống chịu của nền kinh tế và doanh nghiệp;
(i) quyết liệt cải cách thủ tục hành chính, môi trường đầu tư - kinh doanh như Chính phủ đang nỗ lực thực hiện, góp phần khơi thông nguồn lực, nâng cao sức cạnh tranh của doanh nghiệp, hộ kinh doanh, nhất là khu vực trong nước, lĩnh vực công nghiệp và dịch vụ hỗ trợ.
Cuối cùng, ở góc độ vi mô, bản thân doanh nghiệp, hộ kinh doanh cũng cần chủ động, quyết tâm tăng năng lực cạnh tranh, kết nối và tham gia sâu hơn trong chuỗi giá trị, tận dụng tốt hơn các FTA đã có; đẩy nhanh chuyển đổi số, chuyển đổi xanh, tiết kiệm và chuyển đổi năng lượng; thượng tôn pháp luật, minh bạch và chuyên nghiệp hơn nữa…v.v.