'Mỏ vàng' vỏ tôm đang bị lãng phí

Nói lãng phí là bởi theo tính toán của ngành chuyên môn, phụ phẩm tôm nếu được thu gom bài bản, chế biến sâu có thể đóng góp 10 - 15% tổng giá trị toàn chuỗi ngành tôm . Đây là thông tin đáng chú ý được nêu tại Diễn đàn Đối tác công tư (PPP) thúc đẩy kinh tế tuần hoàn ngành tôm ĐBSCL, diễn ra ở thành phố Cần Thơ ngày 21.9.

Bỏ phí "nguồn nguyên liệu thứ hai" của ngành tôm

Năm 2025, ngành tôm Việt Nam thiết lập mốc kỷ lục với kim ngạch xuất khẩu đạt 4,6 tỉ USD nhưng đằng sau con số ấn tượng ấy là thực tế chi phí sản xuất tôm của nước ta đang bị đội lên quá cao.

ẢNH: ĐÌNH TUYỂN

Bà Phùng Thị Kim Thu, chuyên gia thị trường ngành hàng tôm thuộc Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu thủy sản Việt Nam (VASEP) cho biết, giá thành tôm nguyên liệu Việt Nam dao động 4,25 USD/kg, trong khi Ecuador chỉ khoảng 2,40 USD/kg, chênh lệch tới 77%

Đáng chú ý, Ecuador đang chuyển dịch mạnh khi tỷ trọng xuất khẩu tôm nguyên con có đầu giảm từ 74% năm 2019 xuống 44% để lấn sâu sang mảng bóc vỏ và chế biến tiện lợi. Đây vốn là phân khúc thế mạnh của Việt Nam.

Bà Thu nhận định, nhìn từ góc độ doanh nghiệp chế biến và xuất khẩu, chuỗi tôm Việt Nam đang có ít nhất 5 điểm nghẽn lớn gồm: sản xuất còn phân tán khiến khó đồng bộ chất lượng; nguồn nguyên liệu thiếu ổn định; giá thành nuôi quá cao; rào cản kỹ thuật - môi trường ngày càng siết chặt và cuối cùng là phụ phẩm chưa được chuẩn hóa để khai thác giá trị kinh tế.

Theo bà Thu, muốn giảm giá thành và tăng nguồn thu, đầu và vỏ tôm cần được quản trị như "nguồn nguyên liệu thứ hai" thay vì xem là chất thải. 

Cùng quan điểm này, ông Ngô Thế Anh, Trưởng phòng Nuôi trồng thủy sản, Cục Thủy sản và Kiểm ngư (Bộ Nông nghiệp - Môi trường) cũng cho rằng, việc phát triển kinh tế tuần hoàn trong khâu chế biến phụ phẩm có thể giúp chuỗi ngành tôm gia tăng thêm 10 – 15% giá trị từ đầu và vỏ tôm thông qua việc chiết xuất các hợp chất như chitin, chitosan, glucosamine hay sản xuất thức ăn, phân bón sinh học

Một ví dụ điển hình là Công ty cổ phần Việt Nam Food (VNF) đang thu gom, xử lý 30.000 - 50.000 tấn phụ phẩm tôm mỗi năm tại Cà Mau và các tỉnh lân cận. Giải pháp công nghệ sinh học của VNF không chỉ tạo ra nguyên liệu giá trị cao cho thực phẩm, thức ăn chăn nuôi, y tế, mà còn giúp giảm phát thải khoảng 240.000 tấn nước, 4.000 tấn axit clohydric (HCl) và 400 tấn xút (NaOH) mỗi năm.

Dù vậy, các chuyên gia cũng chỉ ra những rào cản lớn khi việc thu gom phụ phẩm tại hàng ngàn ao nuôi nhỏ lẻ ở ĐBSCL hiện vẫn đang thả nổi, tự phát, khiến dòng nguyên liệu này chưa thể chuẩn hóa đầy đủ để có thể trở thành một dòng nguyên liệu ổn định, thu hồi giá trị cao.

Kinh tế tuần hoàn ngành tôm đã có nhưng rời rạc

Chia sẻ tại diễn đàn, bà Lê Hằng, Phó tổng thư ký kiêm Giám đốc Truyền thông VASEP, cho rằng, tuần hoàn sẽ giúp giảm chi phí và tăng hiệu quả sản xuất ngay tại ao nuôi. "Tuy nhiên, khái niệm tôm tuần hoàn không phải là một cái nhãn hay một chứng nhận để trông cậy vào đó tìm kiếm thị trường hay gia tăng giá trị. Đó là việc tổ chức một chuỗi sản xuất có quy trình tuần hoàn để làm chứng cứ khẳng định việc tuân thủ các quy định quốc tế, các chứng nhận như ASC, GlobalGAP cũng như quy định giảm phát thải của EU".

Số liệu từ Cục Thủy sản và Kiểm ngư cho thấy, nhóm nuôi thâm canh, bán thâm canh, siêu thâm canh và công nghệ cao chỉ chiếm 20,4% diện tích nhưng làm ra tới 75,9% sản lượng tôm nước lợ cả nước. Nuôi mật độ càng cao, áp lực dịch bệnh, nhu cầu cấp nước, xử lý bùn đáy và tiêu hao điện năng càng lớn. Nghiên cứu năm 2026 của Đại học Cần Thơ chỉ ra chi phí tiền điện chiếm tới 9,3% tổng chi phí ở các trang trại tôm siêu thâm canh, chỉ đứng sau thức ăn và con giống.

Trước áp lực đó, các giải pháp kỹ thuật như công nghệ vi sinh tạo hạt (Biofloc), nuôi tuần hoàn kín (RAS), thức ăn chuyên biệt và điện mặt trời áp mái tại chỗ đang chứng minh hiệu quả. Các hệ thống này giúp kiểm soát an toàn sinh học, giảm 30 - 70% lượng nước xả thải, ổn định môi trường và hạn chế mầm bệnh lây nhiễm chéo từ kênh rạch. Hiện tại, một số trang trại cũng bắt đầu lắp điện mặt trời áp mái để giảm tiền điện.

Theo ông Ngô Thế Anh, Trưởng phòng Nuôi trồng thủy sản (Cục Thủy sản và Kiểm ngư), ĐBSCL đã có sẵn hơn 650.000 ha tôm - lúa, tôm - rừng sinh thái thuận thiên. Trong đó, tôm - lúa bản chất đã là chu trình tuần hoàn tự nhiên bởi gốc rạ và bùn đáy vụ trước làm thức ăn, phân bón cho vụ sau, giúp đất giải độc, ngắt vòng đời dịch bệnh và triệt tiêu dư lượng hóa chất.

Tuy nhiên, các mô hình nuôi tôm hiệu quả ấy vẫn tồn tại manh mún, rời rạc, thiếu tính liên kết với nhau và nút thắt lớn nhất nằm ở hạ tầng cấp vùng nuôi. Hàng nghìn hộ nuôi tôm vẫn dùng chung một con kênh để vừa lấy nước vào, vừa xả nước thải ra, khiến cả vùng nuôi đối mặt nguy cơ dịch bệnh lây lan.  

Phải bắt tay làm ngay mô hình điểm

Khép lại diễn đàn, Cục trưởng Cục Thủy sản và Kiểm ngư Trần Đình Luân thẳng thắn chỉ ra mâu thuẫn bấy lâu: "Họp nào chúng ta cũng lặp lại điệp khúc sản xuất nhỏ lẻ, chi phí cao, sức cạnh tranh kém. Nói mãi rồi, nhưng giải pháp căn cơ là gì?"

Theo ông Luân, ĐBSCL chiếm 97% diện tích và 83% giá trị xuất khẩu tôm cả nước, nhưng cũng chịu tác động nặng nề nhất từ biến đổi khí hậu. Toàn vùng không thiếu công nghệ, nhưng các mảnh ghép chưa từng được kết nối thành chuỗi liên hoàn thực chất trong cơ chế PPP. Ngay cả việc thu gom, chế biến phụ phẩm cũng luẩn quẩn ở vạch xuất phát, chưa thành ngành hàng mang lại thương hiệu cho Việt Nam. Do đó, không thể ngồi bàn suông hay chờ giá tôm thế giới tăng, mà phải tìm cách sản xuất ở mức giá tối ưu, đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe về môi trường và giảm phát thải.

Ông Luân khẳng định cơ quan quản lý sẵn sàng cùng các đối tác công tư dựng ngay một mô hình tuần hoàn thí điểm hoàn chỉnh tại Cà Mau, kết hợp đồng bộ từ dinh dưỡng, vi sinh xử lý bùn đáy, điện mặt trời áp mái đến chuyển đổi số truy xuất nguồn gốc.

Song song đó, ngành thủy sản đang tổng kết để sửa đổi luật Thủy sản 2017 vào năm tới, nhằm hoàn thiện khung chính sách tương thích với cam kết quốc tế về chống trợ cấp và kinh tế thị trường.

"Cơ quan quản lý nhà nước sẽ đồng hành để làm sao quy định pháp luật minh bạch, rõ ràng; người nào làm thì được hưởng đúng giá trị của người đó hưởng. Nếu giá trị không được đánh giá đúng, người sản xuất và doanh nghiệp không đạt được giá trị thực chất thì chúng ta có nói đến mấy, khuyến nghị đến mấy cũng không ai nghe. Cạnh tranh cao suy cho cùng là để đời sống bà con vùng nuôi tôm ĐBSCL phát triển bền vững, không phải xa quê hương mà có cuộc sống tốt ngay tại địa phương", ông Trần Đình Luân nhấn mạnh.

Để tháo gỡ nút thắt cũng như thúc đẩy kinh tế tuần hoàn ngành tôm , Cục Thủy sản và Kiểm ngư đang tham mưu các chỉ tiêu hành động đến năm 2030. Cụ thể, toàn vùng ĐBSCL phải xử lý và tái sử dụng 50% lượng bùn thải, 70% lượng nước thải trong nuôi tôm nước lợ, đồng thời đưa 100% phụ phẩm công nghiệp chế biến vào các dây chuyền xử lý công nghệ cao.