Nước Mỹ năm 2026 và 'quả bom' nợ công 38 nghìn tỷ USD

Tờ Fortune cho hay 2.000 năm trước, khi Đế chế La Mã rơi vào cảnh chi tiêu vượt quá khả năng chi trả, các hoàng đế đã chọn cách âm thầm cắt bớt hàm lượng bạc trong tiền xu để chi trả cho những nghĩa vụ ngày càng đắt đỏ, thay vì tăng thuế hay cắt chi. Cách làm đó giúp họ trì hoãn cái giá chính trị trong ngắn hạn, nhưng về dài hạn lại bào mòn niềm tin vào đồng tiền, khiến cả nền kinh tế rơi vào rối loạn.

Ngày nay, Mỹ không còn “cạo” tiền xu, nhưng nhiều nhà kinh tế cho rằng một phiên bản hiện đại của câu chuyện này đang dần hình thành.

Fiscal dominance là gì và vì sao đáng lo?

Bước sang năm 2026, nợ công của Mỹ đã lên tới khoảng 38.000 tỷ USD, tương đương 120% GDP, và có thể tiến tới 150% trong vài thập kỷ tới. Trong bối cảnh đó, cựu Chủ tịch Cục Dự trữ Liên bang Janet Yellen cảnh báo về nguy cơ “Thống trị tài khóa” (Fiscal Dominance), nghĩa là tình trạng mà nhu cầu tài trợ ngân sách bắt đầu chi phối chính sách tiền tệ.

Nói một cách dễ hiểu, Fiscal Dominance xuất hiện khi ngân hàng trung ương không còn toàn quyền chống lạm phát, vì nếu thắt chặt quá mạnh bằng lãi suất cao, chi phí trả lãi của chính phủ sẽ phình to đến mức khó kiểm soát, thậm chí đẩy nền tài chính công tới bờ vực rủi ro. Khi đó, sự điều chỉnh không còn đến từ tăng thuế hay cắt chi, mà diễn ra thông qua việc làm suy yếu sức mua của đồng tiền, tức lạm phát cao hơn.

Bộ trưởng Yellen ví nền kinh tế Mỹ hiện nay như một chiếc xe: Bộ Tài chính là người lái, còn Cục dự trữ liên bang Mỹ (Fed) là phanh. Nhưng chiếc xe này đang kéo theo một “rơ-moóc” nặng 38.000 tỷ USD. Nếu phanh quá gấp, hệ thống có thể vỡ tung vì áp lực từ chi phí lãi vay. Để tránh tai nạn, Fed buộc phải nhả phanh, dù chiếc xe đang lao nhanh về phía vực sâu của chi tiêu và nợ nần.

Tại một hội thảo do Hiệp hội Kinh tế Hoa Kỳ tổ chức vào Chủ nhật, bà Yellen cho biết bà lo lắng Mỹ có thể đang đi đến điểm mà chiếc xe quá nặng để phanh có thể hoạt động.

"Các điều kiện tiên quyết cho sự thống trị tài khóa đang rõ ràng mạnh lên", bà Yellen cảnh báo.

Sự bế tắc này còn bắt nguồn từ sự sụp đổ của một nguyên tắc vốn là nền tảng tài chính của nước Mỹ : Chuẩn mực Hamilton (Hamilton Norm).

Theo Eric Leeper, giáo sư Đại học Virginia và cựu kinh tế gia của Fed, gốc rễ của vấn đề không chỉ nằm ở chính sách, mà ở niềm tin của công chúng. Trong phần lớn lịch sử Mỹ, quốc gia này vận hành theo cái gọi là “Hamilton Norm”: niềm tin rằng mọi khoản nợ phát hành hôm nay cuối cùng sẽ được trả bằng thặng dư thuế trong tương lai.

Chuẩn mực đó, theo Leeper, đã thực sự chấm dứt vào năm 2020, khi các gói kích thích khổng lồ thời đại dịch được truyền đi như những “món quà” hơn là khoản vay sẽ phải hoàn trả. Khi những tấm séc hỗ trợ đến tay người dân mà không kèm theo thông điệp về nghĩa vụ thuế trong tương lai, nợ công dần được nhìn nhận như một nguồn tiền vĩnh viễn.

Một khi người dân không còn tin rằng thuế sẽ tăng để trả nợ, họ có xu hướng chi tiêu ngay hôm nay. Hệ quả là giá cả leo thang. Trong bối cảnh đó, lạm phát không còn là tai nạn chính sách, mà trở thành một phần của cách hệ thống vận hành.

Đáng lo ngại hơn, trong bối cảnh nợ công quá cao như hiện nay, công cụ lãi suất của Fed đang tạo ra một nghịch lý phản tác dụng, làm đảo lộn những mô hình kinh tế cơ bản. Thông thường, Fed tăng lãi suất để kìm hãm chi tiêu. Nhưng với nợ công ở mức 120% GDP, việc tăng lãi suất lại có thể mang tính kích thích.

Lý do nằm ở chỗ mỗi năm chính phủ Mỹ phải chi hơn 1.000 tỷ USD tiền lãi. Khoản tiền này không biến mất, mà chảy thẳng vào khu vực tư nhân dưới dạng thu nhập từ trái phiếu. Vì thế, lãi suất cao không còn thu hẹp nền kinh tế, mà lại bơm thêm tiền vào túi người dân và nhà đầu tư.

Điều này khác xa thời kỳ đầu những năm 1980, khi Chủ tịch Fed Paul Volcker mạnh tay nâng lãi suất để dập tắt lạm phát. Khi đó, nợ công chỉ khoảng 25% GDP, nên tác động của lãi suất cao lên ngân sách diễn ra chậm, cho phép chính phủ có thời gian điều chỉnh tài khóa. Ngày nay, với quy mô nợ khổng lồ, tác động đó gần như tức thì và dễ phản tác dụng.

Thị trường trái phiếu lên ngôi

Hệ quả của Fiscal Dominance không chỉ nằm trên giấy tờ học thuật. Theo Heather Long, kinh tế trưởng của Navy Federal Credit Union, thị trường trái phiếu đang ngày càng giữ vai trò quyết định tại Mỹ. Khi một quốc gia vượt ngưỡng nợ 120% GDP, các nhà đầu tư trái phiếu có tiếng nói lớn hơn nhiều đối với chi phí vốn của toàn nền kinh tế.

Người dân cảm nhận điều này qua lãi suất vay mua nhà, mua xe tăng cao, đôi khi không còn phản ánh trực tiếp các quyết định chính thức của Fed. Nếu nhà đầu tư nghi ngờ Mỹ sẽ không quay lại kỷ luật tài khóa (Hamilton Norm), họ sẽ đòi hỏi mức bù rủi ro cao hơn (term premiums), đẩy lãi suất lên cao cho tất cả mọi người, bất chấp Fed muốn gì.

Chuyên gia Leeper cho rằng Mỹ chưa rơi vào kịch bản siêu lạm phát kiểu La Mã hay Argentina, nhưng tình thế hiện nay rất mong manh. Khi Nghị viện và Nhà Trắng thậm chí không còn nói đến viễn cảnh thặng dư ngân sách, công chúng bắt đầu gắn lạm phát trực tiếp với chính sách tài khóa.

“Nước Mỹ thường chỉ làm điều đúng đắn sau khi đã thử mọi lựa chọn khác,” ông Leeper nhắc lại câu nói nổi tiếng của Winston Churchill. "Cho đến khi niềm tin đó chưa thực sự rạn nứt, chúng ta vẫn ổn. Nhưng nếu điều đó bắt đầu rạn nứt, thì chúng ta thực sự đang rơi vào rắc rối lớn."

*Nguồn: Fortune, BI