Sàn giao dịch vàng có giúp giảm vàng hóa nền kinh tế hay không?

GS.TS Trần Thọ Đạt

TV Hội đồng Tư vấn CS Tài chính và Tiền tệ Quốc gia, Chủ tịch HĐ khoa học và Đào tạo Đại học Kinh tế Quốc dân

51 bài viết

• Trong quá trình phối hợp các chính sách tài khóa và tiền tệ, không có công thức chung và lời giải chắc chắn đúng. Bất kỳ phương án nào cũng đòi hỏi một mức độ quyết đoán và chấp nhận rủi ro.
  Tại: Phối hợp chính sách tài khoá và tiền tệ hiệu lực và hiệu quả: Chìa khoá để gói hỗ trợ phát huy tác dụng

Chính vì vậy, mỗi điều chỉnh trong chính sách quản lý vàng đều được đặt trong mối liên hệ chặt chẽ với mục tiêu ổn định vĩ mô.

Xem thêm Bài 1: Sàn giao dịch vàng quốc gia: Vì sao còn chậm?

Xem thêm bài 2: Nên thiết kế sàn giao dịch vàng theo mô hình nào?

Trong bối cảnh đó, đề xuất xây dựng Sàn giao dịch vàng quốc gia thường được kỳ vọng như một công cụ mới, hiện đại hơn, nhằm xử lý tận gốc tình trạng vàng hóa. Nhiều ý kiến cho rằng, khi thị trường vàng được tổ chức minh bạch, có giá tham chiếu chính thức và cơ chế giao dịch tập trung, động cơ đầu cơ và tích trữ sẽ giảm, từ đó góp phần làm suy yếu vai trò của vàng trong nền kinh tế. Tuy nhiên, từ góc độ phân tích chính sách, câu hỏi cần được đặt ra một cách thận trọng hơn, đó là: liệu Sàn giao dịch vàng có thực sự giúp giảm vàng hóa, hay chỉ làm thay đổi hình thức biểu hiện của vàng hóa theo cách khác?

"Vàng hóa" trong bối cảnh nước ta cần xem xét dưới góc độ đa tầng

Một cách hiểu thường gặp trong thảo luận chính sách hiện nay là đồng nhất vàng hóa với việc người dân nắm giữ nhiều vàng. Trên thực tế, vàng hóa là một hiện tượng đa chiều và mang tính cấu trúc, thể hiện ít nhất ở ba cấp độ khác nhau trong nền kinh tế nước ta.

Thứ nhất, vàng hóa trong hành vi tiết kiệm của khu vực dân cư

Ở cấp độ này, vàng được coi là kênh giữ giá trị ưu tiên so với tiền đồng, đặc biệt trong các giai đoạn lạm phát cao, bất ổn kinh tế hoặc khi niềm tin vào các kênh tài chính khác suy giảm. Hành vi này không đơn thuần xuất phát từ tâm lý "chuộng vàng", mà phản ánh sự lựa chọn mang tính phòng ngừa rủi ro của người dân trước những bất định vĩ mô. Do đó, vàng hóa ở cấp độ tiết kiệm gắn chặt với vấn đề niềm tin vào ổn định tiền tệ, chứ không thể giải quyết bằng các biện pháp kỹ thuật thuần túy là lập Sàn vàng.

Thứ hai, vàng hóa trong giao dịch và định giá

Trong một thời gian dài, vàng từng được sử dụng như đơn vị tham chiếu cho các giao dịch lớn, đặc biệt là bất động sản và tích lũy tài sản. Mặc dù hiện tượng này đã suy giảm đáng kể nhờ các biện pháp hành chính và ổn định vĩ mô, song dấu vết của nó vẫn tồn tại trong tư duy định giá và kỳ vọng của một bộ phận người dân. Đây là dạng vàng hóa mang tính "thể chế phi chính thức", khó đo lường nhưng có tác động lan tỏa đến các hành vi kinh tế.

Thứ ba, vàng hóa trong hệ thống tài chính

Đây là cấp độ rủi ro nhất, khi vàng trở thành một bộ phận trong bảng cân đối của ngân hàng thông qua huy động và cho vay vàng. Giai đoạn trước năm 2012 cho thấy rõ rủi ro của dạng vàng hóa này, khi biến động giá vàng có thể nhanh chóng truyền dẫn thành rủi ro thanh khoản và mất cân đối hệ thống. Nghị định 24/2012 đã xử lý tương đối triệt để cấp độ này, đưa vàng ra khỏi hoạt động tín dụng ngân hàng.

Tuy nhiên, cần lưu tâm rằng việc xử lý thành công vàng hóa trong hệ thống ngân hàng không đồng nghĩa với việc vàng hóa đã chấm dứt. Vàng hóa trong hành vi tiết kiệm của người dân vẫn tồn tại dai dẳng, phản ánh những yếu tố sâu xa hơn liên quan đến kỳ vọng lạm phát, độ hấp dẫn tương đối của tiền đồng và hiệu quả của các kênh đầu tư thay thế.

Sàn giao dịch vàng: công cụ giảm vàng hóa hay kênh hợp thức hóa vai trò của vàng?

Những ý kiến ủng hộ việc thành lập Sàn giao dịch vàng thường nhấn mạnh vai trò tích cực của sàn trong việc minh bạch hóa thị trường. Theo lập luận này, khi vàng được giao dịch trên một sàn tập trung, giá cả phản ánh sát quan hệ cung-cầu, chênh lệch giá trong và ngoài nước được thu hẹp, động cơ đầu cơ hưởng chênh lệch giảm xuống, từ đó làm suy yếu động lực tích trữ vàng. Theo quan điểm này, Sàn giao dịch vàng được kỳ vọng như một công cụ "làm lành mạnh hóa" thị trường, giúp vàng vận hành theo logic kinh tế thay vì bị chi phối bởi tâm lý đám đông và tin đồn.

Tuy nhiên, một cách tiếp cận thận trọng hơn cho rằng Sàn giao dịch vàng không chỉ có tác động làm "giảm méo mó", mà đồng thời cũng có khả năng làm "nâng tầm thể chế" cho vàng. Khi vàng được giao dịch công khai, có giá tham chiếu chính thức, hạ tầng thanh toán, lưu ký hiện đại và sự tham gia của các tổ chức lớn, vàng có thể trở nên "chính danh" hơn trong con mắt của người dân. Trong bối cảnh các kênh đầu tư khác (chứng khoán, trái phiếu, bất động sản) còn nhiều rủi ro hoặc thiếu ổn định, điều này có thể vô tình củng cố vai trò của vàng như một tài sản ưu tiên.

Nói cách khác, Sàn giao dịch vàng có thể vừa làm giảm một số dạng vàng hóa, vừa tạo điều kiện cho các dạng vàng hóa khác tồn tại dưới hình thức mới. Chính vì vậy, tác động của Sàn giao dịch vàng đối với vàng hóa không mang tính tự động, mà phụ thuộc quyết định vào mô hình thiết kế, phạm vi hoạt động và cách thức truyền thông chính sách đi kèm.

Kinh nghiệm của SGE có làm giảm vàng hóa?

Kinh nghiệm Trung Quốc với Sở Giao dịch Vàng Thượng Hải (SGE) thường được xem như một hình mẫu thành công. Tuy nhiên, cần hiểu đúng bản chất của mô hình này. Trung Quốc không xây dựng SGE với mục tiêu "xóa bỏ vàng hóa", mà nhằm chuyển hóa cách thức vàng tồn tại trong nền kinh tế, từ tích trữ phân tán, khó kiểm soát sang giao dịch tập trung, minh bạch và nằm trong tầm giám sát của Nhà nước.

Thông qua SGE, Nhà nước Trung Quốc nắm được dòng chảy vàng, kiểm soát nguồn cung nhập khẩu và sử dụng vàng như một phần trong chiến lược quản lý tài sản quốc gia và dự trữ ngoại hối. Quan trọng hơn, Trung Quốc không để vàng quay trở lại vai trò bán tiền tệ trong thanh toán hay tín dụng. Đồng Nhân dân tệ vẫn giữ vai trò trung tâm trong hệ thống tài chính, được hậu thuẫn bởi kiểm soát lạm phát, tăng trưởng kinh tế và các kênh đầu tư thay thế đủ hấp dẫn.

Thực tế này cho thấy một điểm mấu chốt là SGE không làm giảm vàng hóa theo nghĩa triệt tiêu vai trò của vàng, mà làm giảm tính gây bất ổn của vàng hóa. Điều này hàm ý rằng Sàn giao dịch vàng chỉ là điều kiện cần, chứ không phải điều kiện đủ để đạt mục tiêu giảm vàng hóa.

Điều kiện để Sàn giao dịch vàng góp phần giảm vàng hóa ở Việt Nam

Từ kinh nghiệm trong nước và quốc tế, có thể rút ra một số điều kiện then chốt để Sàn giao dịch vàng, nếu được thành lập, không làm trầm trọng thêm vàng hóa mà ngược lại, hỗ trợ mục tiêu giảm vàng hóa.

Thứ nhất, tách bạch rõ ràng giữa vàng và chức năng tiền tệ: Vàng trên Sàn cần được xác định dứt khoát là hàng hóa hoặc tài sản đầu tư, không phải phương tiện thanh toán hay đơn vị định giá trong các giao dịch kinh tế. Bất kỳ dấu hiệu nào cho phép vàng quay trở lại vai trò "bán tiền tệ" đều đi ngược mục tiêu giảm vàng hóa.

Thứ hai, kiểm soát hợp lý phạm vi tham gia của cá nhân: Nếu cá nhân được giao dịch trực tiếp, dễ dàng và với đòn bẩy cao, Sàn giao dịch vàng có thể trở thành kênh đầu cơ hấp dẫn, hút dòng tiền khỏi hệ thống ngân hàng. Ngược lại, mô hình ưu tiên tổ chức trung gian, hạn chế đòn bẩy và kiểm soát quy mô giao dịch có thể giúp giảm tác động tâm lý và đầu cơ.

Thứ ba, gắn Sàn giao dịch vàng với môi trường tiền tệ ổn định và các kênh đầu tư thay thế hiệu quả: Không thể kỳ vọng người dân từ bỏ tích trữ vàng nếu lạm phát cao, lãi suất thực âm hoặc thị trường vốn kém phát triển. Trong điều kiện đó, Sàn giao dịch vàng dù được thiết kế tốt cũng khó làm thay đổi hành vi tiết kiệm.

Sàn giao dịch vàng và ổn định vĩ mô

Một điểm cần quan tâm là Sàn giao dịch vàng không phải "thuốc đặc trị" cho vàng hóa. Vàng hóa là hiện tượng mang tính cấu trúc, phản ánh chất lượng điều hành vĩ mô, mức độ ổn định tiền tệ và niềm tin của người dân vào hệ thống tài chính. Nếu kỳ vọng rằng chỉ cần lập Sàn giao dịch vàng là người dân sẽ chuyển từ vàng sang nắm giữ tiền đồng hoặc đầu tư sản xuất, đó là một kỳ vọng thiếu thực tế. Ngược lại, nếu Sàn giao dịch vàng được đặt trong một chiến lược tổng thể kiểm soát lạm phát, củng cố niềm tin vào VND, phát triển thị trường vốn thì Sàn có thể đóng vai trò hỗ trợ, giúp "giải nén" vàng khỏi trạng thái tích trữ thụ động và đưa vàng vào một khuôn khổ quản lý minh bạch hơn.

Tóm lại, câu hỏi "Sàn giao dịch vàng có giúp giảm vàng hóa nền kinh tế hay không?" không có câu trả lời giản đơn là "có" hay "không". Sàn giao dịch vàng, tự thân nó, không làm giảm vàng hóa, nhưng cũng không tất yếu làm gia tăng vàng hóa nếu được thiết kế và vận hành đúng cách. Vấn đề then chốt nằm ở chỗ Sàn vàng được đặt trong chiến lược quản lý tổng thể nào, với mục tiêu, giới hạn và lộ trình ra sao. Đối với nước ta, Sàn giao dịch vàng chỉ nên được coi là một công cụ hỗ trợ trong bộ công cụ chính sách, chứ không phải giải pháp thay thế cho ổn định vĩ mô và cải cách tài chính. Nếu được thiết kế theo hướng tập trung, có kiểm soát và gắn chặt với lộ trình giảm vàng hóa dài hạn, Sàn giao dịch vàng có thể góp phần làm thị trường vàng minh bạch, trật tự hơn, qua đó hỗ trợ mục tiêu giảm vàng hóa một cách bền vững.

Đón đọc Bài 4: Sàn giao dịch vàng và ổn định tiền tệ: rủi ro và công cụ kiểm soát