Thêm sức sống cho nông sản và làng quê Việt

Bằng tri thức, công nghệ và tư duy thị trường, những người trẻ ấy đang tạo ra một sức sống mới cho nông sản và làng quê Việt .

Sức sống mới trên những miền quê

Những vùng quê ngày càng xuất hiện nhiều hình ảnh mới: những thước phim về cuộc sống bình dị được kể bằng ngôn ngữ điện ảnh trên mạng xã hội; những sản vật địa phương được đầu tư bài bản từ vùng nguyên liệu đến chế biến, đóng gói và xây dựng thương hiệu; những người nông dân bắt đầu tiếp cận với công nghệ, tiêu chuẩn và những thị trường trước đây vốn rất xa.

Ở xã Yên Bình (Lạng Sơn), hình ảnh MC truyền hình Hoàng Phượng đứng giữa cánh đồng ngô, nhưng không phải để dẫn chương trình mà làm một người nông dân thực thụ. Không phấn son, không quần là áo lượt, cô gái trẻ chỉ có những giọt mồ hôi ướt đẫm tóc và khuôn mặt, bùn đất bám đầy quần áo. Khoảng 5 - 6 năm qua, hình ảnh ấy đã trở nên quen thuộc với người dân quê hương cô.

Ảnh: NVCC

Hoàng Phượng, tên đầy đủ là Hoàng Thị Bích Phượng (sinh năm 1996), người dân tộc Nùng, tốt nghiệp chuyên ngành Hàn Quốc học, Trường ĐH Khoa học xã hội và nhân văn - ĐH Quốc gia Hà Nội. Sau khi ra trường, cô làm MC, biên tập viên cho một đài truyền hình lớn và tham gia diễn xuất. Rồi đại dịch Covid-19 xuất hiện. Các hoạt động nghệ thuật, sự kiện, truyền hình khi ấy ít nhiều chững lại. Trong khi đó, nhu cầu mua thực phẩm trực tuyến tăng nhanh, đặc biệt với những sản phẩm an toàn, có nguồn gốc rõ ràng.

"Chính thời điểm đó, một ý tưởng xuất hiện: Tại sao mình không thử đưa những nông sản rất đặc biệt của quê mình đến với người tiêu dùng theo một cách mới? Sinh ra và lớn lên ở nông thôn, Phượng có niềm tin mãnh liệt rằng những nông sản rất bình thường ở quê mình, nếu được làm bài bản và đúng cách, hoàn toàn có thể trở thành những sản phẩm có giá trị", Phượng nhớ lại.

Vậy là cô MC truyền hình ngày nào quyết định trở về.

Hoàng Phượng và chị gái Minh Hồng bắt đầu từ những thứ rất gần gũi, trong đó có giống ngô nếp cổ. Giống ngô này không có lợi thế về năng suất so với nhiều giống mới, hình thức cũng không quá bắt mắt, nhưng dẻo, bùi, thơm và có hương vị riêng.

Phượng nhìn thấy ở đó một sự khác biệt mà thị trường có thể cần. Những ngày đầu, cô không có một kế hoạch quá lớn. Phượng tận dụng kinh nghiệm truyền thông để kể câu chuyện sản phẩm, bán hàng trực tuyến, rồi vừa làm vừa học về sản xuất, chế biến và thị trường. Từ vài sản phẩm ban đầu, cô dần đầu tư sâu hơn vào nhà xưởng, quy trình và thương hiệu.

Cũng từ đại dịch, một câu chuyện khác bắt đầu ở xã Thái Bình (Tuyên Quang). Nguyễn Xuân Thùy (sinh năm 1996), một người hoạt động trong lĩnh vực sáng tạo nội dung, rời Hà Nội về quê tránh dịch. Trong thời gian cách ly, Thùy và em gái Nguyễn Thị Linh (sinh năm 2002) rủ nhau làm video và xây dựng một kênh riêng.

Hình ảnh cô gái với vẻ đẹp trong trẻo xuất hiện giữa núi rừng vùng cực Bắc một cách nhẹ nhàng, bình dị đã thu hút nhiều người xem. Kênh "Linh Vietnam", sau đó là "linh nhaque 2022", ra đời với những thước phim đậm tính điện ảnh về cuộc sống làng quê.

"Cảnh vật miền sơn cước quê em rất đẹp song ít người biết, càng chưa có nhiều người đặt chân đến. Ở nhiều nơi cuộc sống còn khá khó khăn nên em luôn muốn mang đến cho người xem hình ảnh về quê hương xinh đẹp và cuộc sống yên bình, giản dị nhưng luôn tràn đầy năng lượng tích cực của quê mình", Linh chia sẻ.

Còn ở phương Nam, Phạm Trường Sanh lại chọn rời TP.HCM để trở về cù lao Tân Thuận Đông (P.Cao Lãnh, Đồng Tháp), nơi anh sinh ra và lớn lên, để khởi nghiệp.

Tốt nghiệp Trường ĐH Bách khoa TP.HCM năm 2018 và may mắn được làm việc đúng chuyên ngành. Nhưng chứng kiến gia đình suốt 20 năm trồng nhãn thường xuyên rơi vào cảnh "được mùa mất giá", Sanh quyết định về quê tìm một hướng đi khác cho loại trái cây này: chế biến sâu, thay đổi tư duy và tập quán canh tác.

Ba người trẻ, ba miền quê, ba cách trở về. Nhưng điểm chung của họ là không nhìn quê hương chỉ như một nơi để chữa lành hay trốn tránh thực tại. Họ nhìn thấy ở đó những giá trị có thể tạo ra một tương lai mới.

Tăng giá trị cho nông sản

Nguyễn Thị Linh nói điều cô thích nhất là những video ghi lại sinh hoạt hằng ngày, trong đó có cả hình ảnh bố mẹ. Đó không chỉ là những video gửi tới khán giả mà còn là cách cô lưu giữ những kỷ niệm với người thân, chia sẻ kiến thức, kinh nghiệm sống của người dân vùng cao và cách họ thích nghi với cuộc sống qua nhiều thế hệ.

Bên cạnh sản xuất video để giới thiệu văn hóa bản địa và cuộc sống của người vùng cao, gia đình Linh còn kinh doanh nông sản địa phương theo mùa. Nhờ vậy, bố mẹ cô cũng bớt phải đi làm thuê, đổi công hay làm nương, làm đồi trong điều kiện nắng nôi vất vả.

Thực tế, con đường ấy không hề dễ dàng. Những ngày đầu đại dịch, hai anh em không có tiền đầu tư thiết bị, đặc biệt là máy quay. Ở quê, nhiều người chưa hiểu việc quay phim, làm kênh là gì nên không ủng hộ, thậm chí phản đối.

May mắn là bố mẹ Linh tin tưởng hai con và đã bán một con trâu để có tiền khởi nghiệp. Thời điểm đó, quay phim chỉ là việc phụ, tranh thủ lúc rảnh, thời gian chính vẫn là phụ bố mẹ làm nông. Có những video được nhiều người xem khiến hai anh em rất vui, nhưng cũng có lúc phải nhận những bình luận tiêu cực, khiến cả gia đình áp lực, thậm chí có lúc Linh nghĩ đến chuyện dừng lại.

"Nhưng rồi lại nghĩ đến những bình luận tích cực, tâm huyết của hai anh em và cả con trâu mà bố mẹ đã bán nên chúng em tiếp tục, cố gắng làm tốt và không bỏ cuộc", Linh tâm sự.

Hoàng Phượng cũng trải qua một hành trình tương tự. "Chắc chắn không có hành trình khởi nghiệp nào chỉ toàn hoa hồng, nhất là với nông nghiệp. Phượng đã trải qua rất nhiều lần vừa làm vừa sửa, thậm chí có những bài học phải trả bằng tiền, bằng thời gian và cả những lần thất bại", Phượng chia sẻ.

Khó nhất trong những năm đầu là phải học lại gần như từ đầu về sản xuất: nguyên liệu, máy móc, quy trình, nhân sự cho tới thị trường. Nông nghiệp lại phụ thuộc vào mùa vụ và thời tiết; có năm mưa bão gây thiệt hại lớn. Nhà xưởng từng có thời gian điện yếu, chập chờn khiến máy móc không thể vận hành ổn định. Mỗi giai đoạn lại xuất hiện một bài toán mới. Cách của Phượng là giải quyết từng bài toán một, rồi tiếp tục đầu tư và chuẩn hóa dần.

Với giống ngô nếp cổ, Phượng sớm nhận ra rằng không thể thuyết phục người trồng chỉ bằng câu chuyện bảo tồn giống bản địa. "Mình không thể thuyết phục người trồng chỉ bằng câu chuyện "hãy bảo tồn giống bản địa". Bởi khi một giống mới có năng suất cao hơn, lựa chọn nó là điều rất dễ hiểu. Vì vậy, Phượng chọn cách tạo giá trị cho giống cũ thay vì chỉ nói về giá trị của giống cũ", Phượng nói và cho biết, ngô nếp cổ có thể không vượt trội về năng suất, nhưng có chất lượng rất đặc trưng: dẻo, bùi, thơm. Phượng tập trung khai thác chính sự khác biệt ấy thông qua việc chế biến sâu thành nhiều sản phẩm, xây dựng thương hiệu và tìm thị trường.

Khi sản phẩm bán được, nguyên liệu có đầu ra ổn định hơn, việc duy trì giống ngô cũng trở nên tự nhiên hơn. "Phượng vẫn tin rằng bảo tồn một giống cây bản địa theo cách bền vững nhất là để nó có khả năng tự sống bằng giá trị kinh tế của chính mình. Và đó cũng là con đường Phượng đang tiếp tục theo đuổi", cô nói.

Câu chuyện của Phạm Trường Sanh cũng bắt đầu từ một bài toán rất thực tế: Làm sao để trái nhãn của gia đình không mãi phụ thuộc vào một mùa thu hoạch và những biến động của thị trường. Từng bước, Sanh thuyết phục gia đình giảm sử dụng phân bón hóa học, chuyển sang phương thức chăm sóc vườn nhãn theo hướng an toàn, thân thiện với môi trường và hướng đến sản xuất hữu cơ. Bởi khi đã đi theo hướng chế biến sâu, nguyên liệu đầu vào phải được kiểm soát ngay từ vườn.

Đầu năm 2025, Sanh phát triển thêm một bước khi đưa trái nhãn vào chế biến với hai sản phẩm chủ lực là nhãn sấy dẻo và nhãn ôm hạt sen. "Không chỉ góp phần giảm áp lực tiêu thụ vào đợt thu hoạch rộ cho người nông dân mà người tiêu dùng cũng có thêm những lựa chọn mới. Qua đó góp phần nâng cao giá trị nông sản địa phương. Khi sản phẩm được chế biến, đóng gói và kể câu chuyện của vùng đất, người tiêu dùng sẽ hiểu hơn về công sức của người trồng", Sanh nói.

Không dừng ở sản phẩm, anh mở cửa cho du khách đến tham quan vườn, tìm hiểu quá trình chăm sóc, thu hoạch và chế biến. Nông trại cũng được xây dựng như một vườn thực nghiệm, tạo điều kiện cho sinh viên ngành nông nghiệp đến thực tập, tìm hiểu cây trồng và hệ sinh thái vùng cù lao.

Công nghệ số được đưa vào cả quảng bá và tiêu thụ sản phẩm. Thông qua mã QR và mô hình "Cây nhãn nhà tôi", khách hàng có thể tìm hiểu về vùng đất, người trồng và hành trình tạo ra sản phẩm. Từ một trái nhãn, câu chuyện đã mở rộng thành câu chuyện về một vùng đất.

Trở về vì nhìn thấy cơ hội

"Nông sản địa phương muốn đi xa không thể chỉ dựa vào sản lượng", Trường Sanh nói. Theo anh, người nông dân cần quan tâm đến chất lượng, câu chuyện sản phẩm, khả năng truy xuất nguồn gốc, chế biến và xây dựng thương hiệu. Nhưng để có một thương hiệu đủ lớn, cần có quy mô và sự liên kết của nhiều người cùng làm.

Nguyễn Thị Linh cũng cho rằng lập nghiệp ở phố hay ở quê không quan trọng bằng mong muốn và lựa chọn của mỗi người. Linh vẫn đang ấp ủ những ý tưởng mới cho các thước phim về cảnh sắc quê hương, bản sắc dân tộc và nét đẹp văn hóa của người dân miền núi. Cô mong muốn những câu chuyện ấy không chỉ giúp gia đình có thêm thu nhập mà còn góp phần để bản làng, du lịch địa phương phát triển và nông sản được tiêu thụ tốt hơn.

Với Hoàng Phượng, sau những năm tháng trở về, "Bản Phượng Hồng - Vietnam Napro" đã có 3 khu xưởng với tổng diện tích khoảng 3.000 m², tạo việc làm trực tiếp cho khoảng 20 lao động. Hệ thống sản xuất đạt chứng nhận ISO 22000:2018 và tiếp tục được đầu tư để chuẩn hóa nhà xưởng, quy trình và vùng nguyên liệu. Các sản phẩm tập trung vào nông sản bản địa và chế biến sâu như ngô nếp cổ, bỏng ngô nếp cổ, bột ngô; các dòng bún từ gạo thuần chủng cùng một số loại hạt và nông sản khác. Đáng chú ý, lô bỏng ngô nếp cổ đầu tiên đã được xuất khẩu sang Mỹ.

Nhưng Phượng xem đó mới chỉ là những bước đi đầu tiên. Doanh nghiệp đang tiếp tục hoàn thiện hồ sơ, tiêu chuẩn và năng lực sản xuất để từng bước tiếp cận các thị trường quốc tế một cách bài bản. Phượng cũng không đặt mục tiêu phải đi thật nhanh. Điều cô mong muốn là sản phẩm Việt Nam khi bước ra nước ngoài không chỉ có một câu chuyện hay, mà chất lượng và tiêu chuẩn cũng phải đủ sức để đứng lại lâu dài. Có lẽ cũng từ những trải nghiệm ấy, Phượng không muốn lãng mạn hóa câu chuyện "bỏ phố về quê".

"Đừng trở về chỉ vì thành phố quá áp lực, mà hãy trở về khi mình thực sự nhìn thấy một cơ hội và biết mình muốn làm gì với cơ hội ấy", Phượng nói. Ở quê có rất nhiều tài nguyên mà đôi khi vì quá quen thuộc nên chúng ta không nhận ra giá trị: một giống cây bản địa, một đặc sản, một nghề truyền thống hay đơn giản là những nguyên liệu đã nhìn thấy từ bé.

"Khởi nghiệp ở đâu cũng khó, làm nông nghiệp lại càng nhiều rủi ro. Trước khi bắt đầu, ngoài đam mê, cần hiểu thị trường, tính toán dòng tiền, đầu ra và chuẩn bị tinh thần cho việc phải học rất nhiều thứ mới", cô nói. Vì vậy, điều quan trọng là người trẻ có thể dùng kiến thức, công nghệ, tư duy sản phẩm và khả năng kết nối thị trường để tạo thêm giá trị cho những thứ sẵn có ấy.

Có lẽ đó cũng là cách những người trẻ đang làm một việc lớn hơn chuyện trở về. Họ không chỉ trở về với làng quê. Họ đang tìm cách làm cho những giá trị vốn có của làng quê có một đời sống mới.