Từ Sàn giao dịch vàng đến quản trị thị trường vàng hiện đại

GS.TS Trần Thọ Đạt

TV Hội đồng Tư vấn CS Tài chính và Tiền tệ Quốc gia, Chủ tịch HĐ khoa học và Đào tạo Đại học Kinh tế Quốc dân

53 bài viết

• Trong quá trình phối hợp các chính sách tài khóa và tiền tệ, không có công thức chung và lời giải chắc chắn đúng. Bất kỳ phương án nào cũng đòi hỏi một mức độ quyết đoán và chấp nhận rủi ro.
  Tại: Phối hợp chính sách tài khoá và tiền tệ hiệu lực và hiệu quả: Chìa khoá để gói hỗ trợ phát huy tác dụng

Tuy nhiên, khi nền kinh tế ổn định hơn và hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng, cách tiếp cận quản lý dựa chủ yếu vào biện pháp hành chính bắt đầu bộc lộ nhiều hạn chế về tính linh hoạt, minh bạch và hiệu quả dài hạn.

Xem thêm Bài 4: Sàn giao dịch vàng và ổn định tiền tệ: Những thách thức đặt ra và các vấn đề cần kiểm soát

Trong bối cảnh đó, việc Thủ tướng Chính phủ yêu cầu thành lập Sàn giao dịch vàng quốc gia và nghiên cứu huy động vàng miếng trong dân cư là tín hiệu cho thấy yêu cầu cấp thiết phải tái cấu trúc cách tiếp cận quản trị thị trường vàng theo hướng hiện đại, dựa trên phân tích dài hạn và chuẩn bị đầy đủ các điều kiện thể chế. Việc xây dựng Sàn giao dịch vàng quốc gia, vì vậy không phải là mục tiêu cuối cùng, mà chỉ là một bước trung gian quan trọng trong tiến trình xây dựng hệ thống quản trị thị trường vàng minh bạch, ổn định và bền vững, trong đó vai trò của nguồn vàng nắm giữ trong dân cư cần được định vị lại một cách phù hợp.

Quản trị thị trường vàng hiện đại: từ "kiểm soát" sang "điều tiết"

Chính sách quản lý vàng của Việt Nam trong giai đoạn trước được hoạch định trong bối cảnh kinh tế vĩ mô nhiều biến động, lạm phát cao và hiện tượng vàng hóa phổ biến, do đó các biện pháp hành chính mang tính kiểm soát trực tiếp được lựa chọn nhằm nhanh chóng "hạ nhiệt" thị trường và giữ vững ổn định kinh tế vĩ mô. Tuy nhiên, khi nền kinh tế bước sang giai đoạn phát triển ổn định hơn, phương thức kiểm soát cứng nhắc này dần bộc lộ những hạn chế rõ rệt như thị trường bị phân mảnh, thiếu minh bạch, giá vàng trong nước tách rời giá thế giới và cơ quan quản lý thiếu dữ liệu theo thời gian thực để nhận diện sớm các hành vi đầu cơ hoặc biến động bất thường. Trong bối cảnh mới, quản trị thị trường vàng cần được chuyển dịch từ tư duy "kiểm soát" sang "điều tiết thông minh", tức là để thị trường vận hành trong một khung pháp lý rõ ràng, minh bạch, nơi Nhà nước đóng vai trò kiến tạo, giám sát và can thiệp có chọn lọc thông qua dữ liệu, công nghệ và các công cụ chính sách linh hoạt, thay vì các biện pháp hành chính và kéo dài.

Sàn giao dịch vàng là nền tảng, không phải mục tiêu cuối cùng

Sàn giao dịch vàng chỉ thực sự phát huy giá trị khi được thiết kế như một công cụ quản trị thị trường, chứ không đơn thuần là nơi mua bán vàng vật chất. Một Sàn vàng vận hành hiệu quả cho phép tập trung giao dịch, hình thành giá tham chiếu minh bạch và cung cấp dữ liệu quan trọng cho cơ quan quản lý trong việc theo dõi cung-cầu, hành vi thị trường cũng như các biến động bất thường. Trên cơ sở đó, Nhà nước có thể phối hợp đồng bộ các chính sách tiền tệ, ngoại hối và quản lý nhập khẩu vàng một cách chủ động và kịp thời hơn. Tuy nhiên, Sàn giao dịch vàng không phải là giải pháp toàn năng cho mọi vấn đề của thị trường, đặc biệt là những vấn đề mang tính cấu trúc dài hạn như hiện tượng vàng hóa và lượng vàng tích trữ lớn trong dân cư. Do đó, Sàn vàng cần được đặt trong một khung quản trị tổng thể, nơi trọng tâm là nâng cao tính minh bạch, củng cố niềm tin và cải thiện năng lực điều tiết của Nhà nước.

Vàng trong dân: từ "nguồn lực tiềm ẩn" đến bài toán quản trị niềm tin

Việt Nam được xem là một trong những quốc gia có lượng vàng lớn nằm trong dân cư dưới dạng tích trữ tài sản cá nhân. Trong nhiều năm, huy động vàng trong dân thường được nhắc đến như một nguồn lực tiềm năng cho phát triển kinh tế, đặc biệt trong bối cảnh nhu cầu vốn trung và dài hạn lớn. Tuy nhiên, vàng trong dân trước hết là biểu hiện của tâm lý phòng ngừa rủi ro và niềm tin đối với đồng tiền quốc gia cũng như chính sách kinh tế vĩ mô, chứ không đơn thuần là nguồn vốn nhàn rỗi có thể huy động dễ dàng. Vì vậy, việc nghiên cứu vấn đề huy động vàng trong dân cần được hiểu đúng là nghiên cứu điều kiện, cơ chế và hệ quả chính sách, thay vì đặt mục tiêu huy động bằng biện pháp hành chính. Nếu tiếp cận không phù hợp, các biện pháp can thiệp cứng nhắc có thể gây phản ứng ngược, làm suy giảm niềm tin thị trường và đẩy vàng ra khỏi khu vực chính thức.

Vai trò của Sàn giao dịch vàng trong việc "giải nén" vàng tích trữ

Trong một hệ thống quản trị thị trường vàng hiện đại, Sàn giao dịch vàng không trực tiếp "hút" vàng trong dân mà đóng vai trò tạo lập môi trường pháp lý minh bạch để người dân tự nguyện chuyển vàng từ trạng thái cất trữ phân tán sang lưu thông chính thức trong hệ thống tài chính. Thông qua các cơ chế lưu ký, chứng chỉ vàng hoặc các công cụ tài chính dựa trên vàng, quyền sở hữu của người dân được bảo đảm, tính thanh khoản được cải thiện và rủi ro giao dịch được giảm thiểu. Khi đó, vàng tích trữ trong dân được "giải nén" một cách tự nhiên, dựa trên lợi ích thị trường và niềm tin, đồng thời tạo điều kiện để Nhà nước và các tổ chức tài chính khai thác hiệu quả hơn nguồn lực này mà không cần đến các biện pháp hành chính.

Từ góc độ tư vấn chính sách, việc đặt mục tiêu huy động vàng trong dân ngay ở giai đoạn đầu cải cách thị trường vàng nên được nghiên cứu đầy đủ và toàn diện, với tầm nhìn dài hạn và bước đi ngắn hạn. Vàng trong dân chủ yếu phản ánh niềm tin và kỳ vọng vĩ mô liên quan đến lạm phát, sự ổn định của đồng tiền và uy tín của hệ thống tài chính, do đó không thể được tiếp cận như một nguồn lực kỹ thuật thông thường. Việc huy động vàng thiếu bước đi phù hợp có thể tạo ra tâm lý phòng thủ, kích thích tích trữ và làm gia tăng giao dịch ngoài khu vực chính thức, đồng thời khiến trọng tâm chính sách bị lệch khỏi nhiệm vụ cốt lõi là xây dựng thị trường minh bạch và nâng cao năng lực điều tiết. Kinh nghiệm quốc tế cho thấy các quốc gia thành công thường không đặt huy động vàng trong dân là mục tiêu ưu tiên ngay trong giai đoạn đầu, mà tập trung củng cố hạ tầng thị trường, ổn định tiền tệ và đa dạng hóa kênh đầu tư.

Điều kiện để huy động vàng trong dân trở nên khả thi

Huy động vàng trong dân chỉ có thể trở nên khả thi và bền vững khi đồng thời hội tụ ba điều kiện then chốt là sự ổn định của môi trường vĩ mô và niềm tin vào đồng tiền quốc gia, sự tồn tại của hạ tầng thị trường vàng minh bạch và an toàn với Sàn giao dịch vàng làm trung tâm, và nguyên tắc tự nguyện, không tạo kỳ vọng bị can thiệp hành chính vào tài sản của người dân. Khi các điều kiện này được đáp ứng, vàng trong dân có thể từng bước được đưa vào lưu thông chính thức như một kết quả tự nhiên của quá trình quản trị thị trường hiệu quả.

Như vậy, Sàn giao dịch vàng quốc gia không phải là đích đến cuối cùng mà là một bước trung gian quan trọng trong tiến trình hiện đại hóa quản trị thị trường vàng tại Việt Nam. Việc nghiên cứu huy động vàng trong dân, đúng với tinh thần chỉ đạo của Chính phủ, có ý nghĩa rất quan trọng khi được đặt trong tổng thể cải cách này, với trọng tâm là củng cố niềm tin, ổn định tiền tệ và minh bạch hóa thị trường. Nếu kiên trì theo đuổi cách tiếp cận đó, trong dài hạn, nguồn vàng trong dân có thể được từng bước "giải phóng" và đóng góp tích cực cho phát triển kinh tế mà không cần đến các biện pháp hành chính hay gây xáo trộn tâm lý thị trường.