Vận hành sàn giao dịch carbon, đòn bẩy tăng tốc kinh tế xanh

Bước đột phá đa mục tiêu

"Ngày 29.6, sàn giao dịch carbon VN sẽ khai trương và chính thức vận hành", Ủy ban Chứng khoán nhà nước thông tin. Đây là dấu mốc quan trọng trong quá trình hình thành và phát triển thị trường carbon tại VN. Bước đi này còn góp phần thực hiện các cam kết quốc tế về giảm phát thải khí nhà kính, thúc đẩy chuyển đổi xanh, phát triển kinh tế carbon thấp và tạo thêm công cụ thị trường hỗ trợ doanh nghiệp thực hiện mục tiêu phát triển bền vững.

Sàn giao dịch carbon cũng là vấn đề được nhiều chuyên gia và doanh nghiệp quan tâm tại Hội thảo "Chuyển đổi xanh, cần gì để tăng tốc?" do Báo Thanh Niên tổ chức ngày 26.6. Tại hội thảo, nhiều ý kiến nhận định sự ra đời của sàn giao dịch carbon là hành lang pháp lý, công cụ tài chính và động lực quan trọng để phục vụ mục tiêu phát triển bền vững. Thị trường tín chỉ carbon vận hành theo nguyên tắc bắt buộc là đơn vị nào xả thải nhiều ra môi trường sẽ phải trả phí hoặc đóng thuế cao. Cơ chế này giúp phân bổ hiệu quả nguồn lực, khuyến khích các doanh nghiệp đầu tư công nghệ sạch, đồng thời tạo dòng tài chính mới cho các hoạt động giảm phát thải.

Ảnh: Hoàng Nguyễn

Hiện có khoảng 80 quốc gia, vùng lãnh thổ trên thế giới đã vận hành thị trường carbon và thu được kết quả rõ rệt trong quá trình chuyển đổi sang nền kinh tế carbon thấp. Vì thế, thông tin chính thức vận hành sàn giao dịch carbon VN nhận được nhiều sự quan tâm.

GS-TS Võ Xuân Vinh, Viện trưởng Viện Nghiên cứu kinh doanh (ĐH Kinh tế TP.HCM), nhận xét: Trong thời gian qua, VN đã chuẩn bị khá tốt về các cơ sở pháp lý để sàn giao dịch carbon ra đời. Đặc biệt là việc phân bổ hạn ngạch đối với các ngành và đến từng doanh nghiệp có phát thải lớn trong các lĩnh vực như nhiệt điện, sản xuất sắt thép, xi măng. "Từ cơ sở hạn ngạch được phân bổ, những doanh nghiệp nào phát thải nhiều phải mua thêm của những đơn vị phát thải thấp và có dư ra để bán. Và từ nhu cầu mua - bán này, sàn giao dịch carbon ra đời, hoạt động dựa trên nguyên tắc như các sàn giao dịch chứng khoán nên vấn đề vận hành tương đối đơn giản về mặt thủ tục", GS Vinh giải thích.

Theo GS Vinh, sàn này sẽ góp phần giải quyết vấn đề tài chính trong hành trình chuyển đổi xanh và phát triển bền vững. Một ý nghĩa quan trọng khác của sàn giao dịch carbon là tạo sức ép buộc các doanh nghiệp phải đầu tư mạnh cho đổi mới công nghệ sản xuất theo hướng giảm thâm dụng tài nguyên, tiết kiệm nguyên - nhiên - vật liệu, từ đó giảm thiểu ảnh hưởng đến môi trường. "VN là nền kinh tế mở, phát triển dựa vào xuất khẩu, khi hàng hóa VN ngày càng xanh hơn và chiếm vị thế tốt hơn sẽ xâm nhập sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu. Đặc biệt, các hiệp định thương mại tự do (FTA) thế hệ mới mà VN tham gia đều có những quy định liên quan rất sâu đến việc sản phẩm, hàng hóa phát thải thấp và truy xuất nguồn gốc carbon. Nếu chậm chuyển đổi, hàng hóa của VN có khả năng sẽ mất sức cạnh tranh. Quan trọng không kém là các doanh nghiệp đầu tư nước ngoài sẽ không thể xem VN là nơi để đầu tư "xả thải", từ đó chúng ta có thể thu hút các dòng vốn đầu tư xanh hơn, công nghệ cao", ông Vinh nhấn mạnh.

PGS-TS Nguyễn Hồng Quân, Viện trưởng Viện Nghiên cứu phát triển kinh tế tuần hoàn - ICED (ĐH Quốc gia TP.HCM), cũng nhấn mạnh: Sàn giao dịch carbon ra đời là một bước tiến mới, quan trọng trong quá trình chuyển đổi xanh và thực hiện cam kết

Net zero của VN. Đây là lời giải cho một bài toán đa mục tiêu và lợi ích; tạo ra nhiều giá trị gia tăng cho sản phẩm hàng hóa và nền kinh tế VN. Theo lộ trình tuân thủ bắt buộc mà VN cam kết với quốc tế, càng về sau số lượng doanh nghiệp tham gia càng lớn. Trong giai đoạn đầu và vận hành thử nghiệm, có khả năng nguồn cung tín chỉ sẽ cao hơn cầu và giá tín chỉ chưa cao; để kích hoạt thị trường vận hành tốt, nhà nước có thể bỏ tiền ra mua vào để đầu tư, sau này bán lại.

VN có tiềm năng lớn, hành lang pháp lý đầy đủ để phát triển

Cơ quan chức năng và các chuyên gia đều có chung nhận định VN đã chuẩn bị khá đầy đủ để vận hành sàn giao dịch carbon . Trong đó, đặc biệt là Quyết định số 263 vào tháng 2.2026 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt tổng hạn ngạch phát thải khí nhà kính thí điểm giai đoạn 2025 - 2026. Trên cơ sở đó, Bộ NN-MT ban hành Thông tư số 11/2026, thực hiện phân bổ thí điểm hạn ngạch phát thải khí nhà kính cho 110 cơ sở. Đồng thời quy định quản lý, vận hành Hệ thống đăng ký quốc gia về hạn ngạch phát thải khí nhà kính và tín chỉ carbon, tạo hành lang cho việc quản lý và giao dịch hàng hóa trên sàn giao dịch. Bộ Tài chính thì đã ban hành Thông tư hướng dẫn về giám sát giao dịch trên sàn giao dịch carbon và chế độ báo cáo của Sở Giao dịch chứng khoán. Song song đó, Ủy ban Chứng khoán nhà nước đã hoàn thành việc lựa chọn ngân hàng thanh toán phục vụ hoạt động của sàn giao dịch carbon trong nước theo quy định tại Nghị định số 29/2026, bảo đảm đáp ứng các yêu cầu về năng lực tài chính, kỹ thuật và nghiệp vụ.

Nhìn lại, năm 2023, VN đã bán thành công 10,3 triệu tín chỉ carbon rừng ở khu vực bắc Trung bộ cho Ngân hàng Thế giới (WB), thu về số tiền 51,5 triệu USD. Theo Cục Lâm nghiệp (Bộ NN-MT ), với 14,79 triệu ha rừng đạt tỷ lệ che phủ trên 42%, VN nằm trong nhóm 10 quốc gia có diện tích rừng tăng nhanh nhất thế giới. Đây là nền tảng quan trọng để phát triển tín chỉ carbon rừng. Ngoài trụ cột này, ở tất cả các ngành nghề và lĩnh vực, nếu thực hiện tốt việc chuyển đổi đều có thể tạo ra tín chỉ carbon. Đây không chỉ là sản phẩm phụ của quá trình sản xuất mà còn tạo ra giá trị gia tăng cho hàng hóa. Chẳng hạn như việc sản xuất lúa vốn tạo ra nhiều khí metan - một trong những nguyên nhân gây phát thải khí nhà kính. Tuy nhiên, VN đang đẩy mạnh chuyển đổi sang mô hình lúa chất lượng cao phát thải thấp bằng kỹ thuật tưới ngập - khô xen kẽ, bằng Đề án

1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp. Những bằng chứng này cho thấy tiềm năng rất lớn mà VN có thể tận dụng và khai thác. Ở quy mô doanh nghiệp, bước đầu đã có một số doanh nghiệp xây dựng quy trình sản xuất tuần hoàn và 100% không phát thải.